Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı

​2012 - 2016
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Ankara, 2012
(“Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı 2012-2016” 17/10/2012 tarih ve 28444 sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de
yer alan 31/07/2012 tarih ve 2012/14 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı eki olarak yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.)

i
“Memleket Sandıkları” ile başlayan, lonca, imece gibi tarihimize ait sosyo-ekonomik
örgütlenmeler; çağdaş anlamda kooperatifçiliğin gelişmesine zemin oluşturmuştur.
Adını bugünkü modelden alan, ancak ilhamı kendi medeniyet tarihimizde var olan
kooperatiflerimizin, ülkemizin hedeflerine ulaşmasına önemli katkıları olacağına inanıyorum.
Kooperatifler; demokratik yönetimleriyle, sorumluluk, eşitlik, adalet, yardımlaşma ve
dayanışma gibi değerlerin kılavuzluk ettiği girişimler olarak diğer işletmelerden ayrılırlar.
Kooperatifler, etkinliklerinin merkezine insanı koyarlar. Bu nedenle, kooperatifçilik, bireylerin
ve toplumun ekonomik ve sosyal kalkınması açısından önemlidir.
Ülkemizde kooperatifçilik sayısal anlamda gelişme göstermekle birlikte ekonomik, sosyal
ve toplumsal fonksiyonlar yönünden istenilen noktada değildir. Bugün 8 milyondan fazla
insanımızın ekonomik faaliyetlere katılmasını sağlayan kooperatifçilik sisteminin daha
etkin ve verimli bir yapıya kavuşturulması gerekiyor. Kooperatifleri sosyal ve ekonomik
kalkınmamızı destekleyecek ve güçlendirecek aktörler haline getirmek için, bu alanda köklü
bir yeniden yapılanma süreci yürüttük.
Hükümetlerimiz döneminde ülkemizdeki kooperatifçilik anlayışını baştan sona değiştirecek
önemli adımlar attık. Bunların en önemlilerinden biri de Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın
bünyesinde “Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü”nün kurulması olmuştur. Ayrıca, Yıllık
Programlarda kooperatifçilikle ilgili tedbirlere yer vererek, bu yöndeki çalışmaların sistemli
bir şekilde yürütülmesini sağladık.
ÖNSÖZ
Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın koordinasyonunda, tüm tarafların katkı ve desteğiyle “Türkiye
Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı” hazırlandı. Bu planda, ülkemizdeki kooperatifçilik
uygulamaları bütün yönleriyle değerlendiriliyor ve alınması gereken önlemler belirtiliyor.
“Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı”nda, ülkemizin kooperatifçilik
vizyonu,“Güvenilir, verimli, etkin ve sürdürülebilir ekonomik girişimler niteliğini kazanmış bir
kooperatifçilik yapısına ulaşmak” olarak belirlendi. Bu vizyona uygun olarak kooperatifçilikle
ilgili stratejik hedefler ortaya kondu.
Kooperatifçilik alanında Cumhuriyet tarihinin ilk kapsamlı vizyon çalışması olan Strateji
Belgesi’nin, 2012 Uluslararası Kooperatifler Yılı’nda yürürlüğe girmesini de önemli görüyorum.
Stratejinin uygulama sürecinde, sektöre, ilgili kurum ve kuruluşlarımıza, bilhassa
kooperatiflerimize çok önemli görevler düşüyor. Bu sorumlulukların hassasiyetle yerine
getirilmesi stratejinin başarısı açısından hayati önem taşıyor.
Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı’nın hazırlanmasında emeği geçen herkese
teşekkür ediyor, bu planın kooperatiflerimiz ve ülkemiz ekonomisi için hayırlı olmasını
diliyorum.
Recep Tayyip ERDOĞAN
BAŞBAKAN
ii
iii
Hükümetimiz, Dokuzuncu Kalkınma Planı’nda yer verilen “İstikrar içinde büyüyen, gelirini
daha adil paylaşan, küresel ölçekte rekabet gücüne sahip, bilgi toplumuna dönüşen, AB’ye
üyelik için uyum sürecini tamamlamış bir Türkiye” vizyonu çerçevesinde, ülkemiz için gerekli
olan adımları kararlılıkla atmaktadır.
Temel amacımız, ekonomik gelişme ve ilerleme sonucunda insanlarımızın refah ve
mutluluğunu artırmaktır. Bu amaçla uyguladığımız sosyal devlet politikalarımızı hayata
geçirmeyi sağlayan önemli araçlardan biri de kooperatif girişimlerdir. Kooperatifler, zaman
içinde gelişerek uluslararası bir kimlik kazanmış, ekonomik ve ticari hayatta kendine has
artıları bulunan başarılı girişim örnekleri haline gelmişlerdir.
Toplumsal sorumluluk, sivil toplum değerleri ile hür teşebbüs yaklaşımını bünyelerinde
birleştirme becerileri, kooperatifleri günümüzün ekonomik ve sosyal kalkınma modelinin
önemli bir parçası haline getirmiştir. Bunun için hukuk sistemimizde kooperatiflere özel
önem verilmiş ve düzenlemeler yapılmıştır.
Kooperatifçilik geniş anlamda ekonomik işbirliği şekli olup, ortak amaçlara ulaşmak isteyen
kişiler tarafından oluşturulan bir örgütlenme modelidir. Kooperatifleri en iyi anlatan tanım;
tek başlarına az ilerleme gösterecek veya hiçbir bir ilerleme gösteremeyecek kişilerin bir
araya gelip bir pazar gücü oluşturmaları ve bu yolla fakirlikten ve zayıflıktan kurtulma yolu
olmalarıdır. Günümüzde ise kooperatifler, yalnızca zayıf kesimlerin dayanışma kuruluşu
olmaktan çıkmış, ekonomik ve ticari hayatta kendine has artıları olan başarılı girişim örnekleri
haline gelmişlerdir.
SUNUŞ
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
iv
Bugün dünyamız derin ekonomik krizler; giderek artan gıda güvenliği ihtiyacı; artan çevre
kirliliği ve iklim değişiklikleriyle karşı karşıyayken kooperatiflerin ortaya koyduğu ekonomik
işletme modeli daha fazla dikkate alınmaya başlanmıştır. İşsizliğin önlenmesi ve sürdürülebilir
istihdam politikalarında da kooperatifler, önemli bir ekonomik aktördür.
Birleşmiş Milletler’in tahminine göre dünya genelinde 750.000’den fazla kooperatif faaliyet
göstermektedir. Bu kooperatiflerde yaklaşık 100 milyon kişi çalışmaktadır. Bu sayı çok
uluslu şirketlerin sağladığı istihdamdan %20 daha fazladır. Ayrıca yaklaşık 1 milyar kişi bu
kooperatiflere ortaktır. Bu veriler kooperatiflerin ekonomik gücünü göstermesi açısından
önemlidir.
Dünyada kooperatifçilik, toplumsal ve ekonomik ihtiyacın söz konusu olduğu hemen
hemen her alanda kendisine yer bulmuştur. Ülkemizde ise TÜİK verilerine göre, son yedi
yıla ilişkin olarak kurulan kooperatifler, tür ve sayı bakımından değerlendirildiğinde; en çok
konut yapı kooperatifi, tarımsal kalkınma kooperatifi ve taşıma kooperatifleri kurulduğu
anlaşılmaktadır. Kooperatiflerin ülkemizin ekonomisine daha büyük katkılar sağlayan
aktörler olmalarını sağlamak amacıyla diğer ülke uygulamalarında olduğu gibi perakende,
kredi-finans, sigortacılık, enerji üretimi, eğitim, sağlık gibi sektörlerde yer almalarını teşvik
edecek çalışmalar yürütüyoruz.
Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planında, ülkemizde kooperatifçilik sektörünün
sorunlarının çözümünde kamu kuruluşlarına, sektöre ve diğer aktörlere ne gibi görevler
düştüğü ortaya konulmaktadır. Strateji, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın koordinasyonunda;
kooperatifçilik hizmetlerinden sorumlu Bakanlıklar, kamu kurum ve kuruluşları ile kooperatif
üst kuruluşları, üniversiteler ve diğer ilgili ulusal ve uluslararası kuruluşların katkıları alınarak
hazırlanmıştır.
Bu süreç katılımcı bir anlayışla yürütülmüş, çalışmalar sonucu 7 Stratejik Hedef belirlenmiş ve
bu stratejik hedefler altında 36 öncelikli eyleme yer verilmiştir.
1. Kamu teşkilatlanması ve kooperatiflere hizmet sunum biçimi yeniden yapılandırılacaktır.
2. Eğitim, danışmanlık, bilgilendirme ve araştırma faaliyetleri geliştirilecektir.
3. Örgütlenme kapasitesi ve kooperatifler arası işbirliği imkânları arttırılacaktır.
4. Sermaye yapısı ile kredi ve finansmana erişim imkânları güçlendirilecektir.
5. İç ve dış denetim sistemleri tümüyle revize edilecektir.
6. Kurumsal ve profesyonel yönetim kapasitesi arttırılacaktır.
7. Mevzuat altyapısı uluslararası esaslara ve ihtiyaçlara göre geliştirilecektir.
Sekiz milyondan fazla kooperatif ortağını doğrudan ilgilendiren “Türkiye Kooperatifçilik
Stratejisi ve Eylem Planının uygulanması ile ülkemizde kooperatifçilik sektörünün daha
güçlü, güvenilir ve verimli işleyebilmesi yönünde dünyadaki gelişmelere paralel bir biçimde
değişim ve dönüşümün gerçekleştirilmesi ve ülkemizin kalkınma hedeflerine önemli katkılar
sağlanması mümkün olacaktır.
v
Kooperatifler; sosyal ve iktisadi kalkınmanın dinamiğidir ve sosyal devlet politikalarının
hayata geçirilmesinde önemli bir yere sahiptir. Kooperatifçilik bilincinin yaygınlaştırılması,
kooperatif işletme türünün geliştirilmesi, kooperatiflerin küresel ve yerel sorunların
çözümüne katkılarının artırılması her kesimin desteği ile mümkündür.
Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planının bu sektöre ihtiyaç duyduğu ivmeyi kazandıracağına
inanıyor; ülkemize, sektöre ve ilgili tüm taraflara hayırlı olmasını diliyor; hazırlanmasında
emeği geçen herkese teşekkür ediyorum.
Hayati YAZICI
Gümrük ve Ticaret Bakanı
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
vi
İÇİNDEKİLER
TABLO VE GRAFİKLER LİSTESİ vii
KISALTMALAR LİSTESİ vii
1. GİRİŞ 1
2. TÜRKİYE KOOPERATİFÇİLİK STRATEJİSİNİN STRATEJİK ÇERÇEVESİ
(VİZYON, GENEL AMAÇ VE HEDEFLER) 4
3. DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE KOOPERATİFÇİLİK 7
3.1. Dünyada Kooperatifçilik 7
3.2. Kooperatifçilik Uygulamalarında Uluslararası Esaslar 17
3.3. Türkiye’de Kooperatifçilik 23
3.4. Dünya Uygulamalarına Göre Türkiye’nin Performansı 30
4. DURUM ANALİZİ 31
4.1. SWOT Analizi 31
4.2. Öncelikli Sorun Alanları 34
5. STRATEJİK YAKLAŞIM 50
5.1. Vizyon 50
5.2. Genel Amaç 50
5.3. Stratejik Hedefler 50
5.4. Eylem Planı 53
6. UYGULAMA, İZLEME VE DEĞERLENDİRME 64
6.1. Çalışma Birimleri 64
6.2. Stratejik Hedefler İzleme Birimi 65
6.3. Değerlendirme ve Yönlendirme Komitesi 66
vii
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1-ICA Global-300 2007 ve 2008 Yılı Listelerinde Yer Alan İlk Beş Kooperatif 8
Tablo 2-ICA Global-300 2008 Yılı Listesinde Yükselişte Olan Kooperatifler 9
Tablo 3-Son Altı Yılda Fortune Global-500 Listesinde Yer Alan Bazı Kooperatifler 10
Tablo 4-ICA-300 2008 Yılı Listesinde Yer Alan Kooperatiflerin Ülke Ekonomilerindeki Yeri 11
Tablo 5-Ülkelerin 2006 Yılı GSYH’ları ile Kooperatiflerin 2006 Yılı Cirolarının Karşılaştırılması 13
Tablo 6-Türlerine Göre Kooperatifler ve Ortak Sayıları 24
Tablo 7-İktisadi Faaliyet Kollarına Göre Kurulan ve Kapanan Kooperatifler (2006–2010) 27
Tablo 8-SWOT Analizi-Öncelikli Sorun Alanı İlişkisi 34
Tablo 9-Öncelikli Sorun Alanı-Stratejik Hedef İlişkisi 51
GRAFİKLER LİSTESİ
Grafik 1-Kooperatif Sayısına Göre Kooperatif Türlerinin Dağılımı 25
Grafik 2-Ortak Sayılarına Göre Kooperatiflerin Dağılımı 26
Grafik 3-Kooperatif Türlerine Göre Üst Örgütlere Katılım Yüzdeleri 29
KISALTMALAR LİSTESİ
AB Avrupa Birliği
ABD Amerika Birleşik Devletleri
Ar-Ge Araştırma-Geliştirme
BDDK Bankacılık Düzenleme ve
Denetleme Kurumu
BM Birleşmiş Milletler
COPAC Kooperatiflerin Teşvik Edilmesi ve
Geliştirilmesi Komitesi
ÇSGB Çalışma ve Sosyal Güvenlik
Bakanlığı
ÇŞB Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
DFİF Destekleme Fiyat İstikrar Fonu
DGRV Deutscher Genossenschaftsund
Raiffeisenverband e.V. (Alman
Kooperatifleri Konfederasyonu)
GTB Gümrük ve Ticaret Bakanlığı
GTHB Gıda Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığı
GSYH Gayrisafi Yurt İçi Hasıla
ICA Uluslararası Kooperatifler Birliği
ILO Uluslararası Çalışma Örgütü
İRFO Çiftçi Örgütlerinin Kurumsal
Güçlendirilmesi Projesi
KGMDSK Kamu Gözetimi, Muhasebe ve
Denetim Standartları Kurumu
OECD Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı
OSİB Orman ve Su İşleri Bakanlığı
PANKOBİRLİK Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği
SCE Avrupa Kooperatifi Tüzüğü
SPK Sermaye Piyasası Kurulu
TESKOMB Türkiye Esnaf ve Sanatkârlar Kredi
ve Kefalet Kooperatifleri Merkez Birliği
TKK Türk Kooperatifçilik Kurumu
TKKMB Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri
Merkez Birliği
TMKB Türkiye Milli Kooperatifler Birliği
TOBB Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği
TSKB Tarım Satış Kooperatifleri Birlikleri
TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu
TÜRMOB Türkiye Serbest Muhasebeci Mali
Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler
Odaları Birliği
UKY Uluslararası Kooperatifler Yılı
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
vii
1
1. GİRİŞ
Dünyada son otuz yıl içerisinde, ekonomik ve sosyal yaşam ile kamu yönetimi
anlayışındaki değişimlerin sonucu olarak, devletlerin; ekonomik ve sosyal alanda rollerini
azaltmaya, idari, politik ve ekonomik yapıları serbestleştirmeye ve yerelleştirmeye, planlı
ekonomiden piyasa ekonomisine geçmeye ve farklı ekonomik sektörlerin gelişimini
dengelemeye doğru yöneldikleri bir süreç yaşanmıştır.
Söz konusu gelişmeler karşısında, kamusal otoritenin boşalttığı alanlarda etkin bir rol
üstlenerek, toplumun karşılanamayan ekonomik ve sosyal gereksinimlerini en iyi biçimde
giderebilecek oluşumlara olan ihtiyaç sürekli artmıştır. Gelişmiş birçok ülkede, kooperatifler
gibi kendi kendine yardım eden ve kendi sorumluluklarını yüklenen ekonomik dayanışma
örgütleri, ortaya çıkan bu boşluğu büyük ölçüde doldurmuştur.
Bu açıdan, son dönemlerde uluslararası kuruluşlar ve bölgesel entegrasyonlar
tarafından “devletlerin kooperatiflere olan yaklaşımları” konusunda yapılan çalışmalar da hız
ve önem kazanmıştır.
Birleşmiş Milletler (BM), kooperatiflerin özellikle yoksullukla mücadeledeki ve
sürdürülebilir bir sosyal ve ekonomik kalkınmadaki rollerine dikkat çekmekte ve esas
olarak devletlerden kooperatifçilik için elverişli bir ortam ve alt yapı hazırlanmasını talep
etmektedir. Bu kapsamda BM Genel Kurul’unun 64. dönem çalışmaları çerçevesinde alınan
18 Aralık 2009 tarih ve 64/136 sayılı Kararı ile 2012 yılı “Uluslararası Kooperatifler Yılı (UKY)”
olarak ilan edilmiştir. 2012 UKY sloganı “Kooperatif işletmeler daha iyi bir dünya kurar.” olarak
belirlenmiştir.
BM’nin 2012 yılını “Uluslararası Kooperatifler Yılı” ilan etmesinin amacı, kooperatifler
hakkında farkındalık oluşturmak, kooperatiflerin kurulması ve güçlendirilmesini
desteklemek ve hükümetleri bu yönde teşvik etmektir. BM’nin bu kararı; kooperatif işletme
modelinin ekonomik ve sosyal kalkınmada oynadığı temel rolün tanınması, hem gelişmiş
hem de gelişmekte olan ülkelerde yaşayan insanların ekonomik ve sosyal kalkınmalarında
kooperatiflere tam katılım sağlamalarının desteklenmesi ve özellikle kooperatiflerin
yoksullukla mücadelede aktif rol alması anlamına gelmektedir.
Kooperatifçilik için önem arz eden bir diğer kuruluş, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
ise 2002 yılında kooperatifçiliğe ilişkin hedefler, politika çerçevesi, bu kapsamda devletlerin
rolü ve teşvik için almaları gereken önlemleri ayrıntılı bir şekilde ele alan “Kooperatiflerin Teşvik
Edilmesi” başlıklı 193 sayılı Tavsiye Kararını kabul etmiştir. Avrupa Birliği (AB) bünyesinde ise,
kooperatiflerin; sosyal ve ekonomik önemine, geliştirilmesine ve desteklenmesine, rekabet
yeteneklerinin arttırılmasına yönelik çalışmalar ve düzenlemeler yapılmıştır.
2
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Tüm bu gelişmeler, ülkemizi de yakından etkilemekte ve ilgilendirmektedir. Bu
nedenle, değişen Türkiye ve dünya koşulları gözetilerek, ülkemiz kooperatifçiliğinin ideal
yönde geliştirilmesi hedefi çerçevesinde, kamunun ve diğer aktörlerin rolünün iyi bir şekilde
tanımlanması ve alınabilecek tedbirlerin tespiti bakımından “yeni bir planlama sürecine”
ihtiyaç duyulmuştur.
Bu kapsamda, kooperatifçilik alanına yönelik “Kooperatifçilik Stratejisi” oluşturulması
çalışması başlatılmıştır.
Kooperatifçiliğe yönelik bu strateji; Anayasamızın 171. maddesinde “Devlet, milli
ekonominin yararlarını dikkate alarak, öncelikle üretimin artırılmasını ve tüketicinin
korunmasını amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alır.”
şeklinde ifadesini bulan, kooperatifçiliğin geliştirilmesi ilkesine dayanmaktadır.
İkinci olarak bu belge, Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007–2013) ve Orta Vadeli Program
gibi üst politika belgelerinde yer alan, “Rekabet Gücünün Artırılması, İstihdamın Artırılması,
Beşeri Gelişme ve Sosyal Dayanışmanın Güçlendirilmesi, Bölgesel Gelişmenin Sağlanması,
Kamu Hizmetlerinde Kalitenin ve Etkinliğin Artırılması” gelişme eksenlerine ve Türkiye Sanayi
Stratejisi Belgesi, Esnaf ve Sanatkarlar Değişim Dönüşüm Destek Strateji Belgesi ve Eylem
Planı, Bilgi Toplumu Stratejisi ile KOBİ Stratejisi ve Eylem Planı’nda öngörülen hedeflere
ulaşılmasına katkı sağlayacaktır.
Öte yandan 2011 ve 2012 Yılı Programlarında da kooperatifçilik faaliyetlerinin
geliştirilip, yaygınlaştırılmasının sağlanması amacıyla Kooperatifçilik Stratejisi’nin
hazırlanması ve uygulamaya geçmesi yönündeki tedbirlere yer verilmiştir.
Ek olarak, halen günümüzün en etkili kalkınma araçlarından birisi olarak görülen
kooperatifçilik sisteminin, rasyonel ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınıp uygulanması;
üreticilere, tüketicilere, küçük işletmelere ve diğer menfaat sahiplerine olduğu kadar, atıl
kaynakların harekete geçirilmesine, mikro kredi ve finansman imkanlarının genişletilmesine,
sermaye birikiminin sağlanmasına, yeni istihdam alanları oluşturulmasına, üretimin
arttırılmasına, tarımın ve küçük çaplı üretimlerin sanayiye entegrasyonuna, piyasaların
olumlu yönde regülâsyonuna, girişimcilik ve ortak iş yapma kültürünün geliştirilmesine,
sosyal sermayenin arttırılmasına, gelirin daha adil paylaşımına, yoksulluğun azaltılmasına ve
dolayısıyla ülkemizin bir bütün olarak kalkınmasına önemli ölçüde katkı sağlayacaktır.
Diğer taraftan, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği’nce hazırlanan “2012 yılı
Uluslararası Kooperatifler Yılı Bildirgesi”nde yer alan BM 2012 yılı hedefleri ile hazırlamış
olduğumuz “Kooperatifçilik Stratejisi”nde öngörülen hedefler büyük ölçüde örtüşmektedir.
Dolayısıyla, ülkemiz; Birleşmiş Milletler “2012 Uluslararası Kooperatifler Yılı” hedeflerinin ilk
uygulayıcılarından biri olacaktır.
3
Yukarıda sıralanan tüm hususlar, Kooperatifçilik Stratejisi’nin hem dayanağı hem de
çıkış noktası olmaktadır.
Kooperatifçilik Stratejisi’nin hazırlık sürecine tamamen katılımcı bir anlayış hakim
olmuştur. Çalışmaların birlikte yürütülmesinde öncelikle; kooperatifçilik hizmetlerinden
sorumlu diğer bakanlık olan Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (639 sayılı KHK öncesi
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı), Türkiye Milli Kooperatifler Birliği (TMKB), Türk Kooperatifçilik
Kurumu (TKK) ve Alman Kooperatifleri Konfederasyonu (DGRV) Türkiye Temsilciliği paydaş
kuruluşlar olarak belirlenmiştir. Daha sonradan 13.06.2010 tarih ve 5983 sayılı Kanun ile yapı
kooperatifleri ve üst kuruluşları ile ilgili Gümrük ve Ticaret Bakanlığının (640 sayılı KHK öncesi
Sanayi ve Ticaret Bakanlığı) görev ve yetkileri Çevre ve Şehircilik Bakanlığına (644 sayılı KHK
öncesi Bayındırlık ve İskan Bakanlığı) devredildiği için anılan Bakanlık da belge hazırlıklarına
paydaş kuruluş olarak katılmış ve belgenin tamamlanması noktasında önemli katkılarda
bulunmuştur.
Belge içeriğinin belirlenmesi ve oluşturulması, gelinen her aşama hakkında ilgili
tarafların görüşlerinin alınması, oldukça açık ve şeffaf bir ortamda sürdürülmüştür. Belgenin
hazırlık aşamasında; kooperatifçilik sektörü, kamu kurum ve kuruluşları, finans kuruluşları,
sendikalar, meslek örgütleri, sivil toplum kuruluşları ve üniversitelerle birçok çalışma
toplantıları düzenlenmiş, bu toplantılara 47 ayrı kuruluştan 104 temsilci katılmıştır.
Bu strateji belgesi kapsamında:
• Durum nedir? Sorunlar nelerdir? Sorunların kaynağı nedir?
• Farklı sorunların göreceli önemi veya etkisi nedir?
• Sorunlarla ne şekilde mücadele ediyoruz?
• Bu mücadele biçimi işe yarıyor mu?
• Bu durumun gelecekte ne şekilde değişmesini bekliyoruz?
gibi anahtar soruların cevapları aranmıştır.
Bununla birlikte, kooperatif türlerine özgü sektörel sorunlar yerine, kooperatifçilik
sisteminin genel ve yapısal sorunları üzerinde durulmuş, bu çerçevede çözüm önerileri
geliştirilmiştir.
Dolayısıyla, paydaş kuruluşlarla ortaklaşa yürütülen tüm bu çalışmalar sonucunda,
ilgili kurum ve kuruluşların katkıları da alınarak, “Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem
Planı” hazırlanmıştır. Bu belge, “Dünyada ve Türkiye’de Kooperatifçilik”, “Durum Analizi” ve
“Stratejik Yaklaşım” olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Geliştirilen stratejinin
sahada uygulanması ise Eylem Planı ile mümkün olabilecektir. Eylem Planı, belirlenen stratejik
hedeflere uygun olarak, hangi eylemin hangi zaman dilimi içerisinde ve hangi enstrüman ile
uygulanacağını tanımlamaktadır.
4
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
TÜRKİYE KOOPERATİFÇİLİK VİZYONU
“Güvenilir, verimli, etkin ve sürdürülebilir ekonomik girişimler niteliğini
kazanmış bir kooperatifçilik yapısına ulaşmak”
GENEL AMAÇ
“Kooperatifçiliğe daha elverişli bir ortam sağlamak; toplumda olumlu bir
kooperatifçilik imajı oluşturmak ve sektöre güveni artırmak; verimli ve etkin
uygulamaları ortaya çıkarmak; sürdürülebilirlik, rekabet edebilirlik ve yenilikçiliği
sağlamak; kooperatiflerin ekonomik kalkınmaya ve gelirin daha adil paylaşımına olan
katkılarını arttırmaktır.”
STRATEJİK HEDEFLER
Kamu Teşkilatlanması
ve Kooperatiflere
Hizmet Sunum
Biçimi Yeniden
Yapılandırılacaktır.
Eğitim, Danışmanlık
Bilgilendirme ve
Araştırma Faaliyetleri
Geliştirilecektir.
Örgütlenme
Kapasitesi ve
Kooperatifler Arası
İşbirliği Olanakları
Arttırılacaktır.
Sermaye Yapısı ile
Kredi ve Finansmana
Erişim İmkânları
Güçlendirilecektir.
İç ve Dış Denetim
Sistemleri Tümüyle
Revize Edilecektir.
Kurumsal ve
Profesyonel
Yönetim Kapasitesi
Arttırılacaktır.
Mevzuat Altyapısı
Uluslararası Esaslara
ve İhtiyaçlara Göre
Geliştirilecektir.
2. TÜRKİYE KOOPERATİFÇİLİK STRATEJİSİNİN STRATEJİK ÇERÇEVESİ
(VİZYON, GENEL AMAÇ VE HEDEFLER)
5
NO STRATEJİK HEDEFLER ve FAALİYETLER
1. Kamu Teşkilatlanması ve Kooperatiflere Hizmet Sunum Biçimi Yeniden Yapılandırılacaktır.
1.1 Kooperatifler konusunda ilgili bakanlıkların (GTB-GTHB-ÇŞB) düzenleme ve gözetim kapasitelerinin arttırılması
sağlanacaktır.
1.2 İlgili bakanlıklarca kooperatiflere sunulan hizmetlerden mümkün olanları kooperatif üst kuruluşlarına devredilecektir.
1.3 Kooperatiflere yönelik gözetim, denetim ve uygulama hizmetlerinin etkinleştirilmesi ve sağlıklı istatistiki verilerin
üretilmesini sağlamak üzere bir veri tabanı (e-kooperatif) oluşturulacaktır.
2. Eğitim, Danışmanlık, Bilgilendirme ve Araştırma Faaliyetleri Geliştirilecektir.
2.1 Kooperatifçilik eğitim ve araştırma faaliyetlerini yürütecek bir yapılanmaya gidilecektir.
2.2 “Kooperatif Girişimciliği Eğitim Projesi” (KGEP) çalışması yapılarak, uygulamaya konulacaktır.
2.3 Kooperatif denetim ve yönetim kurulu üyelerine eğitim ve sertifikasyon zorunluluğu getirilecektir.
2.4 İlköğretimden başlanarak girişimcilik, ortaklık kültürü ve kooperatifçilik bilincinin kazandırılmasına yönelik eğitim
faaliyetlerinde bulunulması hususunda çalışmalar yürütülecektir.
2.5 Kooperatif üst kuruluşları tarafından, düzenli olarak kendi ortaklarına hak ve yükümlülükleri ile kooperatifçilik
konusunda bilinçlendirme eğitimi verilecektir.
2.6 Kooperatifçilik konusunda bilgilendirme programları düzenlenecektir.
2.7 Sendikalar tarafından kendi üyelerine yönelik kooperatifçilik eğitim programları düzenlenmesi sağlanacaktır.
2.8 Kooperatifçilik konusunda, eğitim, araştırma ve yayın faaliyetinde bulunan gönüllü kuruluşların projelerinin
desteklenmesi yönünde çalışmalarda bulunulacaktır.
2.9 Ülke kooperatifçiliğinin içinde bulunduğu durum ve uluslararası gelişmeler hakkında her yıl düzenli olarak “Ülke
Kooperatifçilik Raporu” hazırlanacaktır.
3. Örgütlenme Kapasitesi ve Kooperatifler Arası İşbirliği Olanakları Arttırılacaktır.
3.1 Ülke şartlarına uygun yeni bir üst örgütlenme modeli ve uygulama altyapısı oluşturulacaktır.
3.2 Kooperatifçilik potansiyeli yüksek yeni alanlar tespit edilerek bu alanlarda kooperatif kurulması ve geliştirilmesine
yönelik özendirici çalışmalar yapılacaktır.
3.3 Üretimi artırmak amacıyla verilen kamusal desteklerin kooperatifçiliği özendirmeye yönelik uygulanması için
“Kooperatifçiliği Destekleme Programı”nın hayata geçirilmesi sağlanacaktır.
3.4 Çok amaçlı ve büyük ölçekli kooperatifçiliğin ve kooperatifler arası birleşmelerin özendirilmesine yönelik çalışmalar
yapılacaktır.
3.5 Üretim, tüketim ve hizmet kooperatifleri arasında işbirliği arttırılacaktır.
3.6 Türkiye’deki kooperatiflerin dünyadaki başarılı kooperatifler ile işbirliğinin geliştirilmesi sağlanacaktır.
3.7 Kadınlarımızın girişimcilik kabiliyetlerinin arttırılması ve ekonomide bir aktör olarak yer almalarının sağlanması için
kooperatifler çatısı altında örgütlenmeleri yönünde çalışmalarda bulunulacaktır.
6
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
4. Sermaye Yapısı ile Kredi ve Finansmana Erişim İmkânları Güçlendirilecektir.
4.1 Kooperatiflerin öz kaynak yapısının güçlendirilmesi amacıyla ortaklık payı değerinin yükseltilmesi ve ortaklık payı üst
sınırının kaldırılması sağlanacaktır.
4.2 Kooperatiflerin kullanacakları banka kredilerine teminat sağlanabilmesi amacıyla Kredi-Garanti Fonu oluşturulabilirliği
yönünde proje ve fizibilite çalışması yapılacaktır.
4.3 Kooperatiflerin finansman ihtiyacını karşılamak üzere bir finansman kurumunun oluşturulabilirliği yönünde proje ve
fizibilite çalışması yapılacaktır.
4.4 Kooperatifler ve üst kuruluşlarının borçlanma kaynak ve yöntemlerinin zenginleştirilmesine yönelik kanuni
düzenlemeler yapılacaktır.
4.5 Uluslararası fonlar ile Avrupa Birliği (AB) programlarından ve kaynaklarından kooperatif ve üst kuruluşlarının
faydalanabilmeleri amacıyla proje üretme kapasitelerinin arttırılması sağlanacaktır.
4.6 Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine sağlanan kredi desteğinin rasyonel hale getirilmesi sağlanacaktır.
5. İç ve Dış Denetim Sistemleri Tümüyle Revize Edilecektir.
5.1 Başarılı ülke uygulamaları dikkate alınarak, ülke şartlarına uygun bir kooperatif dış denetim sistemi oluşturulacaktır.
5.2 Kooperatif iç denetim uygulamasının daha işlevsel bir yapıya kavuşturulması yönünde yasal düzenleme yapılacaktır.
6. Kurumsal ve Profesyonel Yönetim Kapasitesi Arttırılacaktır.
6.1 “Kurumsal Yönetim İlkeleri”ne uyum sağlanmasına yönelik bir dizi düzenleme yapılacaktır.
6.2 Kooperatif üst kuruluşları tarafından kurumsal strateji belgeleri hazırlanacaktır.
6.3 Büyük ölçekli kooperatifler ve üst kuruluşları için internet sitesi oluşturulması zorunluluğu getirilecektir.
6.4 Kooperatif yönetim kurullarında profesyonel yönetici bulunmasına imkan sağlanacaktır.
6.5 Kooperatif ortaklarına kooperatifin faaliyetleri ile ilgili periyodik olarak bilgi verilmesi zorunluluğu getirilecektir.
7. Mevzuat Altyapısı Uluslararası Esaslara ve İhtiyaçlara Göre Geliştirilecektir.
7.1 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nda uluslararası esaslar ve günün ihtiyaçları doğrultusunda değişiklik yapılacaktır.
7.2 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunun’da gerekli değişiklikler yapılacaktır.
7.3 Gayri faal kooperatiflerin kısa sürede tasfiyesinin sağlanmasına yönelik yasal düzenleme yapılacaktır.
7.4 Kooperatiflere yönelik vergi ve rekabet hukuku uygulamaları ile muhasebe standartları konusunda gözden geçirme
ve iyileştirme çalışmaları yapılacaktır.
7
3. DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE KOOPERATİFÇİLİK
Kooperatif; ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlar ve istekleri müşterek sahip
olunan ve demokratik olarak kontrol edilen bir işletme yoluyla karşılamak üzere gönüllü
olarak bir araya gelen insanların oluşturduğu özerk bir teşkilattır.
Kooperatifler; geleneksel olarak tarım alanında (üretim, alış ve satış), toptan ve
perakende ticaret alanında, konut yapım, su, elektrik ve sağlık sektörlerinde, bankacılık ve
sigortacılık alanlarında yer almaktadırlar. Ancak, bilgi ve iletişim teknolojisi gibi sektörlerde,
bakım hizmeti, el sanatları, turizm ve kültürel alanda da giderek artan biçimde yeni kooperatif
örgütlenmeleri gerçekleşmektedir.
3.1. Dünyada Kooperatifçilik
Kooperatifçiliğin dünyada bir ekonomik organizasyon biçimi olarak ortaya çıkışı, 19.
yüzyılın ortalarını bulmuştur. Sanayi devriminin yaratmış olduğu hızlı değişim ve dönüşüm,
işsizlik, iç göç, kentleşme, gelir dağılımının bozulması gibi ekonomik ve sosyal problemler
kooperatifçiliğin doğuşuna büyük oranda katkı sağlamış ve kooperatifçilik, sanayi devriminin
tam ortasında yer alan İngiltere’de, işçiler tarafından başlatılan tüketim kooperatifçiliği akımı
ile kendini göstermiştir. Sonraki yıllarda da Fransa üretim kooperatifçiliği ile, Almanya ise
Esnaf ve Tarım Kredi kooperatifçiliği ile İngiltere’yi takip etmiştir.
Bireysel ekonomisini korumak veya geliştirmek güdüsüyle gönüllü olarak bir araya
gelen insanlar, sadece kendileri için değil toplumları için önemli ekonomik ve sosyal
kazanımlar elde etmişlerdir. İlerleyen dönemlerde kooperatifler, yalnızca zayıf kesimlerin
dayanışma kuruluşu olmaktan çıkmış, ekonomik ve ticari hayatta kendine has artıları bulunan
başarılı girişim örnekleri haline gelmişlerdir.
Uluslararası Kooperatifler Birliği (ICA)1, kooperatif işletmelerin önemini vurgulamak
ve ülke ekonomilerine ve sosyal gelişmelerine yaptıkları katkıları göstermek amacıyla,
kooperatiflerin iş hacimlerine göre değerlendirilmesini içeren “Global-300” başlıklı bir
proje geliştirmiştir. Projenin ilk sunumu 2005 yılında Kolombiya’nın Cartagena kentinde
düzenlenen ICA Genel Kurulu sırasında yapılmış ve bunu izleyen yıllarda da, “Global-300”
projesinde yer alan dünyanın en büyük 300 kooperatifi ile yine dünyanın gelişmekte olan 300
kooperatifine ilişkin veriler güncelleştirilerek rapor halinde duyurulmaya devam edilmiştir.
1 ICA (International Cooperative Alliance), dünyadaki kooperatifleri birleştiren, temsil eden ve onlara hizmet sunan bağımsız bir sivil toplum örgütüdür. 1895
yılında kurulmuş olan ICA’nın, 85 ülkeden, ekonominin tüm sektörlerinde etkinlik gösteren 221 üye örgütü bulunmaktadır. Bu kooperatifler, 800 milyondan
fazla bireyi temsil etmektedir.
8
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
2007 ve 2008 yıllarına ilişkin ICA Global-300 Raporlarında yer alan listelerde toplam
28 ülke temsil edilmekte ve bunlardan 15 ülke Avrupa’da (Almanya, Avusturya, Belçika,
Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hollanda, İngiltere, İspanya, İrlanda, İsveç, İsviçre, İtalya,
Norveç ve Portekiz), dört ülke güney ve kuzey Amerika’da (ABD, Brezilya, Meksika ve Kanada),
sekiz ülke Asya-Pasifik bölgesinde (Avustralya, Çin, Hindistan, Japonya, Kore ve Yeni Zelanda,
Singapur ve Tayvan) ve bir ülke de Orta Doğu’da (İsrail) bulunmaktadır.
ICA tarafından kooperatiflerin bildirdikleri 2006 yılı ciroları esas alınarak oluşturulan
2008 yılı Raporundaki Global-300 listesinde1 “Japon Tarımsal Kooperatifler Ulusal Federasyonu
(Zen-Noh)” 56,408 milyar dolarlık 2006 yılı cirosu ve 15,929 milyar dolarlık 2006 yılı varlıklar
toplamı ile birinci; “Japon Tarımsal Kooperatifler Sigorta Federasyonu (Zenkyoren)” 47,880
milyar dolarlık 2006 cirosu ve 375,431 milyar dolarlık 2006 yılı varlıklar toplamı ile ikinci sırada
yer almıştır. Üçüncü sırada bulunan “Crédit Agricole Grup” ise 38,473 milyar dolarlık 2006
cirosu ve 1 trilyon 821 milyar 856 milyon dolarlık 2006 yılı varlıkları toplamına ulaşmıştır.
ICA 2008 Raporunda yer alan listeye genel olarak bakıldığında ise sigorta, bankacılık
ve perakendecilik sektörlerinde faaliyet gösteren kooperatiflerin bir önceki döneme göre
hem varlıklarını hem de cirolarını artırdıkları görülmektedir.
ICA Global-300 2007 ve 2008 yılı raporlarında yer alan ilk beş kooperatife ilişkin detay
bilgiler şöyledir:
Tablo 1- ICA Global-300 2007 ve 2008 Yılı Listelerinde Yer Alan İlk Beş Kooperatif
Kooperatifin
Unvanı Sektör Kuruluş
Yılı
Ciro (Milyar $)
2005 2006
Varlıklar (Milyar $)
2005 2006
ICA-300
2007 2008
Zen-Noh Gıda&Tarım 1948 63,4 56,4 18,3 15,9 1 1
Zenkyoren Sigorta 1951 46,8 47,9 406,2 375,4 2 2
Credit Agricole
Group Finans 1897 30,7 38,5 1.385,6 1.821,8 3 3
NACF Finans 1961 24,6 25,9 199,8 246,7 4 4
CNAMPGC Gıda&Tarım 1982 21,6 23 11 10,9 6 5
Nationwide
MIC Sigorta 1925 24,4 21,8 116,2 158,3 5 6
Kaynak: ICA Global-300 2008 Yılı Raporu
2 ICA Global-300 2008 Yılı Raporu, ICA Avrupa Bölgesi resmi internet sitesinden alınmıştır. (Erişim: 04.05.2011 Adres: http://eski-www.coopseurope.coop/IMG/pdf/
G300_08.pdf)
9
ICA 2008 Raporu incelendiğinde, listenin üst kısımlarında dikkat çekici yükselişlerden
birini sigorta ve finans sektöründe on bir ülkede faaliyet gösteren ve yirmi binden fazla insana
istihdam sağlayan Hollandalı kooperatif işletme “EUREKO”nun; diğerini Finlandiya’nın ikinci
büyük ticari işletmesi olan ve perakende sektöründe faaliyet gösteren “SOK Corporation”
firmasının; bir diğerini de yine bir Hollandalı kooperatif işletme olan ve üç milyondan fazla
kişiye sağlık sigortası sağlayan “VGZ-IZA-Trias”ın gerçekleştirdiği görülmektedir. Listenin üst
sıralarına yükselişiyle dikkat çeken ilk beş kooperatife ilişkin bilgiler aşağıda çıkartılmıştır.
Tablo 2- ICA Global-300 2008 Yılı Listesinde Yükselişte Olan Kooperatifler
Kooperatifin
Unvanı Sektör Kuruluş
Yılı
Ciro (Milyar$)
2005 2006
Varlıklar (Milyar $)
2005 2006
ICA-300 Sırası
2007 2008
Eureko Sigorta 1992 7,3 18,9 98,6 114 33 9
SOK
Corporation Perakende 1904 4,9 9 2,2 2,8 50 29
VGZ-IZA
Trias Sağlık 1992 1,6 8,6 1,4 5,4 145 30
OP Bank
Group Bankacılık 1902 1,8 3,1 52,5 78,5 128 82
Tereos Gıda&Tarım 2004 2,1 2,9 2,6 3,6 112 90
Kaynak: ICA Global-300 2008 Yılı Raporu
ICA Global-300 listelerinin üst sıralarında yer alan kooperatif işletmelerin birçoğu,
1955 yılından bu yana Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) yayımlanan ve iş dünyasına
yönelik bir dergi olan Fortune tarafından her yıl açıklanan Global-500 listelerinde de yer
almaktadır3.
Söz konusu listede en üst sırada yer alan kooperatif, bir Fransız bankası olan “Credit
Agricole”dür. Bu kooperatif işletme 2011 yılında 105 milyar dolarlık cirosuyla 43. sırada yer
almıştır.
2010 yılında listeye yeni dahil olan “Co-operative Group”, İngiliz tüketicilerin kurduğu
ve çok çeşitli alanlarda faaliyet gösteren bir temin kooperatifidir. İsviçreli kooperatif “Coop”
ise kendine ait birçok markası olan ve ortaklarının tüketim ihtiyaçlarını karşılamak için faaliyet
gösteren bir kooperatiftir.
3 Fortune Global 500 listesi (Erişim: 26.04.2011 Adres: http://eski-money.cnn.com/magazines/fortune/).
10
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Günümüzde yaşanan küresel rekabet ortamında kooperatiflerin diğer işletmeler
karşısındaki durumunu bahse konu liste aracılığıyla daha iyi görmek mümkün olacaktır. Söz
konusu listenin 2006-2011 yılları sıralamasında yer alan bazı kooperatiflere ait verileri bir
tablo halinde sunacak olursak:
Tablo 3- Son Altı Yılda Fortune Global-500 Listesinde Yer Alan Bazı Kooperatifler
Kooperatifin
Unvanı Kooperatifin Yıllara Göre Listedeki Yeri ve Ciroları (Milyar $)
Credit Agricole
19. 18. 23. 46. 36. 43. Sıra
110,7 128,4 138,1 103,5 106,5 105 Ciro
DZ Bank
167. 165. 229 245. 212. 278. Sıra
34,5 37,7 33,3 33,4 34,6 33,6 Ciro
Rabobank
183. 175. 147. 165. 225. 286. Sıra
31,6 36,4 47,3 45,2 33,3 32,6 Ciro
Edeka Zentrale
424. 338. 365. 391. 261. 324. Sıra
15,9 20,7 22,9 23,3 29,9 29,3 Ciro
CHS
- - 490. 257. 317. 384. Sıra
- - 17,2 32,1 25,7 25,2 Ciro
Groupama
303. 316. 314. 439. 323. 420. Sıra
21 22,4 25,8 21 25,5 23,1 Ciro
Migros
409. 451. 445. 379. 374. 404. Sıra
16,3 16,4 18,9 23,7 22,9 24 Ciro
Nationwide
294. 318. 364. 463. 423. 127. Sıra
21,8 22,2 22,9 19,8 20,7 20,2 Ciro
Co-operative
Group
- - - - 444. 476. Sıra
- - - - 19,4 20,5 Ciro
Coop
- - - - 493. - Sıra
- - - - 17,2 - Ciro
TOPLAM CİRO 249,8 284,2 326,4 302 335,7 313,5
Kaynak: Fortune Global-500 Listeleri
2006 2007 2008 2009 2010 2011
11
Tablo 3’te yer alan on kooperatif işletmenin özellikle 2010 yılında ekonomik güçlerini
artırdıkları görülmektedir. Bu kooperatifler anılan yılda toplam 335,7 milyar dolarlık ciroya
ulaşmışlardır. 2011 yılında ise listede yer alan kooperatiflerden cirolarını artıranlar olsa da
işletmelerin ciro toplamı 313,5 milyar dolarda kalmıştır.
ICA 2008 Raporunda en çok kooperatif işletmesi ile öne çıkan ülke Amerika’dır.
2008 yılı listesinde 67 Amerikan kooperatifi 150,057 milyar dolarlık ciro toplamları ile yer
almaktadır. Fransa ise, listede yer alan 48 kooperatifinin toplam 197,583 milyar dolarlık
cirosu ile kooperatiflerin en etkin faaliyet gösterdiği ülkedir. Japonya da listede yer alan 13
kooperatifinin toplamda 142,752 milyar dolarlık ciroya sahip olmasıyla dikkat çekmektedir.
Tablo 4’te belirtilen on ülke, toplamda 248 kooperatif işletmesiyle 1 trilyon dolara
yakın bir ekonomik hacim yaratmaktadır. ICA 2008 Raporunda yer alan 300 kooperatifin ise
2006 mali yılı sonu rakamlarıyla toplamda 1 trilyon 118 milyar 20 milyon dolarlık ciroya sahip
olduğu görülmektedir. Bu rakamlardan hareketle; bahse konu on ülkenin kooperatifçilik
sektörünün yakaladığı ekonomik büyüklüğün, toplam rakamın yaklaşık yüzde 82’sini
oluşturduğu görülmektedir.
ICA 2008 Raporundaki listede en çok kooperatif işletme sayısıyla dikkat çeken ülkelerin
raporda yer alan kooperatif işletmelerinin toplam ciro rakamlarını, Dünya Bankası’nın resmi
internet sitesinde4 yayınlanan ülkelerin 2006 yılı Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) rakamlarıyla
karşılaştırarak kooperatifçilik sektörünün ülke ekonomilerindeki yeri daha iyi görülebilecektir.
Tablo 4- ICA-300 2008 Yılı Listesinde Yer Alan Kooperatiflerin Ülke Ekonomilerindeki Yeri
Ülke Kooperatif
Sayısı
Kooperatiflerin 2006 Yılı
Ciro Toplamları (Milyar $)
2006 GSYH
(Milyar $)
Oran
(yüzde)
ABD 67 150 13.336,2 1,1
Fransa 48 197,5 2.266,1 8,7
İtalya 29 50,9 1.863,3 2,7
Almanya 27 139,4 2.918,5 4,7
İngiltere 22 55,3 2.439,4 2,2
Hollanda 17 81,0 677,6 11,9
Japonya 13 142,7 4.362,5 3,2
Finlandiya 9 33,6 207,7 16,2
Kanada 9 23,9 1.278,6 1,8
İsviçre 7 38,1 391,2 9,7
TOPLAM 248 912,8 29.741,6 3
Kaynak: ICA Global-300 2008 Yılı Raporu
4 Dünya Bankası’nın resmi internet sitesinde yayınlanan ve ülkelerin GMSH rakamlarını gösterir tablo (Erişim: 26.04.2010 Adres: http://eski-data.worldbank.org/
indicator/NY.GDP.MKTP.CD/countries?display=default).
12
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Yukarıdaki tabloda belirtilen oranlar, gelişmiş ülkelerde kooperatifçiliğin rolü ve
bunun ekonomiye yansımasının en açık göstergesidir.
Kooperatiflerin ülke ekonomileri için önemini, konuyu bir başka açıdan
değerlendirerek de göstermek mümkündür. Yukarıdaki tabloda sayılan ülkelerin ICA 2008
Listesinde yer alan kooperatiflerinin yarattıkları ekonomik büyüklük ile Dünya Bankası’nın
yayınladığı ve devletlerin 2006 yılı Gayri Safi Yurtiçi Hasılasını gösterir listedeki rakamları5
karşılaştırmak uygun olacaktır. Böylece, ilgili ülkelerin sadece kooperatif sektörünün yarattığı
ekonomik hacimle hangi ülkeleri geride bıraktığı görülebilecektir.
5 Dünya Bankası’nın resmi internet sitesinde yayınlanan ve ülkelerin GMSH rakamlarını gösterir tablo (Erişim: 26.04.2010 Adres: http://eski-data.worldbank.org/
indicator/NY.GDP.MKTP.CD/countries?display=default).
13
Tablo 5- Ülkelerin 2006 Yılı GSYH’ları ile Kooperatiflerin 2006 Yılı Cirolarının Karşılaştırılması
Ülkeler ve Kooperatifler Kooperatiflerin 2006 Yılı Ciro Toplamları/
Ülkelerin 2006 Yılı GSYH Rakamları (Milyar $)
Portekiz 201
Fransız Kooperatifleri 197,6
Venezüella 183,7
Kolombiya 163,1
Malezya 156,5
Amerikan Kooperatifleri 150,1
Nijerya 146,9
İsrail 145,8
Singapur 145,1
Japon Kooperatifleri 142,8
Çek Cumhuriyeti 142,6
Alman Kooperatifleri 139,4
Pakistan 127,5
Romanya 122,6
Cezayir 117,2
Yeni Zelanda 110,6
Ukrayna 107,7
Mısır 107,5
Kuveyt 101,6
Hollanda Kooperatifleri 81,1
Kazakistan 81
Slovak Cumhuriyeti 69,1
Fas 65,6
Libya 56,5
İngiliz Kooperatifleri 55,3
İtalyan Kooperatifleri 51
Irak 45,1
Slovenya 39
İsviçre Kooperatifleri 38,2
Finlandiya Kooperatifleri 33,7
Suriye 33,4
Tunus 31
Kanada Kooperatifleri 24
Kenya 22,5
Lübnan 22,4
Kaynak: Dünya Bankası, ICA Global-300 2008 Yılı Raporu
14
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, ICA 2008 Listesinde yer alan kooperatifler
ülkesel bir sınıflamaya tabi tutulduğunda bulunan toplam ciroları ile Venezüella, Nijerya,
İsrail, Singapur, Çek Cumhuriyeti, Pakistan, Romanya, Mısır, Slovenya gibi birçok ülkenin
GSYH rakamlarını geride bırakmışlardır. Söz konusu listede 197,6 milyar dolar ile en yüksek
ciro toplamına sahip Fransız kooperatifleri ise Portekiz ile başa baş bir ekonomik büyüklüğe
ulaşmışlardır.
Bu bilgiler, kooperatiflerin en iyi uygulama alanını aslında gelişmiş pazar
ekonomilerinde bulduğunu göstermektedir. Kooperatifçilik, serbest pazar ekonomilerinde
zayıflıkları azaltarak çeşitli ekonomik aktörlerin, ekonomik sistemde yer ve söz sahibi
olabilmeleri bakımından denge sağlayıcı bir mekanizma sunmaktadır. Bu nedenle, piyasa
ekonomisinin hakim olduğu pek çok gelişmiş ülkede, kooperatiflerin gelişmesini ve çalışma
koşullarını iyileştiren ve destekleyen yasal ve kurumsal düzenlemeler yapılmıştır.
Şöyle ki, dünyada 1980’lerde ekonomik krizin derinleşmesi, işsizliğin artması,
toplumsal dışlanma ve yoksulluğun yaygınlaşması gibi problemler, toplum yararına yeni
çözüm arayışlarını ön plana çıkarmıştır. Küreselleşme sürecindeki gelişmeler, özelleştirmeler
ile kamu sektörünün küçülmesi ve kamu sektörünün mevcut yapısıyla artan sosyal sorunlara
çözüm getirememesi, özel sektörün doğası gereği sosyal sorunlara yalnızca kar amacıyla
yaklaşması, “sosyal ekonomi” veya “üçüncü sistem” ya da “üçüncü sektör” olarak adlandırılan
yeni bir ekonomik, toplumsal ve siyasal yaklaşımı gündeme getirmiştir.6
Bu kapsamda gelişmiş ülkelerde kooperatifler, diğer benzeri kuruluşlarla birlikte
“üçüncü sektör” olarak tanımlanmıştır. Günümüzde devletlerin fonksiyonlarının önemli
bir bölümünü sivil toplum örgütlerine devretme eğilimi giderek ağırlık kazanmakta
ve kooperatiflerin de dahil edildiği üçüncü sektör, bu alanda önemli ve yeni görevler
üstlenmektedir.
Öte yandan, Avrupa Birliği’nde ekonomik ve sosyal alanda kooperatifler önemli bir
yere sahip olup, ekonomik işletmelerin bir türü olarak değerlendirilmektedirler. Avrupa
Birliği’nde 250.000 kooperatif bulunmaktadır. Ayrıca, 5.4 milyon kişiye iş imkanı sunan
kooperatifler, istihdam bakımından da son derece önemlidirler. Bu işletmeler, Avrupa
Birliği’nde 163 milyondan fazla ortağın hayatını etkilemektedir.7
Avrupa Birliği Komisyonu 2001 yılındaki “Avrupa Girişimi” içerisinde “Kooperatifler”
başlıklı istişare belgesinde, topluluk hedeflerini gerçekleştirmek için, kooperatiflerin iyi bir
temel sunduklarını ortaya koymuştur (Avrupa Toplulukları Komisyonu 2001: 26). Bu belgede,
kooperatiflerin yüklendikleri ekonomik ve sosyal fonksiyonlar şu şekilde;
6 Şeyma İpek Köstekli, İstihdam Stratejileri ve Türkiye İçin Bir Model Önerisi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çalışma Ekonomisi ve Endüstri
İlişkileri Anabilim Dalı Doktora Tezi, İstanbul-2005, s. 97.
7 AB Komisyonu resmi internet sitesi (Erişim: 29.10.2011 Adres: http://eski-ec.europa.eu/enterprise/ policies/sme/promoting-entrepreneurship/social-economy/
co-operatives/index_en.htm#h2-1).
15
 Piyasa başarısızlığını düzeltir ve etkin bir piyasa organizasyonunu destekler,
 Küçük sınaî işletmelere, kendi özerkliklerini kaybetmeksizin daha büyük ve güçlü
ekonomik yapılar şeklinde birleşme olanağı sağlar,
 Ürün ya da hizmet arzını koordine etmek suretiyle bireylerin ya da küçük
işletmelerin pazar gücünü artırır,
 Düşük sermayeli ortaklara da ekonomik kararlara katılım olanağı sağlar,
 Kooperatif ortaklarına/vatandaşlara hizmet ihtiyaçlarını düzenleme veya tespit
etme olanağı sağlar,
 Hissedarlarla ilgili değer değil de paydaşların yararı ön planda olduğundan,
geleceği daha fazla düşünür. Kooperatif ortakları, şirket hissedarlarına göre daha
az değişkendir,
 Özellikle başka türlü sorumlu pozisyonlara gelemeyecek olan kişiler için yönetim
deneyimleri kazanma olanakları sunar,
 Nüfusun büyük bölümlerinin ekonomik entegrasyonuna olanak sağlar,
 Yerel piyasalar için avantajlar sağlar, orada oturanlarla yakın temaslar sayesinde
yerel ihtiyacı karşılar ve kendi bölgesinde ya da ilgili sektörde ekonomik faaliyeti
canlandırır,
 İstikrara katkıda bulunur. Kooperatifin amacı, maksimum kar elde etmek değil de
ortakların desteklenmesi olduğundan, hiç kar etmediği durumda dahi, ortaklarına
hizmet götürmeyi sürdürebiliyorsa genelde ayakta kalmayı başarmakta ve başarılı
olmaktadır. Aynı durum yatırımcıların kurduğu ticari şirketler için geçerli değildir,
 Demokratik olarak yönetildiğinden ve ekonomik açıdan yönetime katılmaya
olanak sağladığından güven yaratır, sosyal sermaye oluşturur ve muhafaza eder.
Bu özellikler, bölgesel kalkınma stratejilerine entegrasyon için kooperatifleri elverişli
hale getirmektedir.
Ayrıca, AB ve dünya genelinde kooperatifler, ekonominin olduğu kadar toplumun da
değişmez unsurlarıdır. İş sahalarının oluşturulması, kaynakların mobilizasyonu, yatırımların
teşvik edilmesi ve bunlara bağlı olarak, genel anlamda ekonomi açısından sahip oldukları
önem, giderek daha çok takdir edilmektedir.
16
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Tüm bu faydaları göz önünde bulundurularak uluslararası uygulamalarda
kooperatiflere kamusal destekler de sağlanmaktadır8. Dünyada kooperatiflere kamusal
destek verilirken; destek verilecek kooperatiflerin finansal ve yönetimsel bağımsızlıklarının
bozulmaması, kooperatif faaliyetlerinin sürdürülebilirliğinin ön planda tutulması,
kooperatiflerin faaliyetlerini sürdürürken kamusal desteklere bağımlı hale gelmemesi,
kooperatiflere verilen desteklerin kamu kaynaklı ana sermaye yahut başlangıç desteği
şeklinde olması ve destek verilen kooperatiflerin sosyal amaçlı olsalar dahi kar amacı
gütmelerinin esas olması ilkeleri gözetilmektedir.
AB üyesi ülkelerde, kooperatiflerin birçoğu uygun faizli krediye ulaşmakta sorun
yaşamaktadırlar. Bu ihtiyaçlar çerçevesinde hükümetlerin de kooperatiflere destek vermesi
gündeme gelmiş olup AB Komisyonu, üye devletleri kooperatiflere destek vermeye davet
etmiştir.
Komisyon 2004 yılında Avrupa Birliği üyesi ülkelerde kooperatiflerin teşvik edilmesi
hususunda 52004DC0018 sayılı Kararını almıştır. Kararın 6. Eylem başlığında Komisyon,
Avrupa Yatırım Fonu tarafından idare edilen finansal araçlar için kooperatif kuruluşlarına
özel olarak aracı olmayı kararlaştırmıştır. AB Komisyonu bu kararda ayrıca kooperatiflerin
şirketlerle rekabet edebilmesi ve ekonomide hayatta kalabilmesi için, kooperatiflere özel
vergi uygulamalarının getirilmesi hususuna da yer vermiştir. Halen kooperatiflere özgü vergi
uygulamaları Belçika, İtalya, Portekiz gibi bazı üye ülkelerde uygulanmaktadır.
AB Komisyonu üye ülkelerdeki kooperatiflere zaman zaman nakdi destekte de
bulunmaktadır. Bu desteklere örnek olarak, 1998 yılında İtalya’nın Liguria bölgesindeki
tarım kooperatiflerine hibe verilmesi kararını verebiliriz (31999DO298). Komisyonun bu
Kararı kapsamında kooperatiflerin, bina ihtiyacı, depolama, yeniden yapılanma, makine ve
teçhizat alınması, ürünlerin pazarlanması gibi konularda toplam yatırımlarının yüzde ellisi
karşılanmıştır.
Diğer taraftan, yine İtalya’da kooperatiflerin serbest pazar ekonomisindeki zayıflıkları
azalttığı gözetilerek, bu kuruluşlardan alınan kurumlar vergisi oranı indirilmiş, yedek akçeleri
vergiden muaf tutulmuş, kooperatiflere imtiyazlı ihale alma imkanı sağlanmış ve ulusal
sigorta indirimi tanınmıştır. Ayrıca kooperatiflere ve sosyal girişimlere “Marconi Fonu” destek
vermektedir. Bu fon, İtalya’daki sosyal girişimciliği uzun süre sürdürmek ve sosyal girişimlerin
ortak menfaat ve çıkarlarla yürütülmeleri konusunda yardımda bulunan önemli bir unsurdur.
8 BM Gıda ve Tarım Örgütü http://eski-www.fao.org/docrep/003/w5069e/w5069e04.htm
17
İngiltere’de ise, Yardımlaşma Tahvili (Solidarity Bond) birliklerin kurulması ve
desteklenmesinde bir aracı konumundadır. Yardımlaşma tahvilinin oluşturulması sosyal
girişimlere büyük bir bağımsızlık ve sürdürülebilirlik sağlamaktadır. İskoçya’da da
sürdürülebilir ekonomik faaliyetleri olan başarılı kooperatifler ve sosyal girişimlere mali
destek (hibe) verilmektedir. Verilen hibelerin üçte biri piyango idaresi tarafından, üçte ikisi
hükümet tarafından karşılanmaktadır.
ABD’de kooperatiflerin gelişimi için imtiyazlar tanınmakta, para veya teknik yardımlar
yapılmaktadır. Bu imtiyazlar; özel ve seçkin hakların tanınması, kooperatif ve kooperatif
ortakları için uygun miktarda sabitleştirilmiş fiyatlarla piyasaların ortaklar ve kooperatif
lehine düzenlenmesi, düşük faizli kredilerin ve hibelerin verilmesi ile vergi avantajlarından
oluşmaktadır.
3.2. Kooperatifçilik Uygulamalarında Uluslararası Esaslar
Yoksulluğun ortadan kaldırılmasına, adaletli gelir dağılımına ve ülkelerin
kalkınmalarına yaptıkları katkı nedeniyle, uluslararası kuruluşlar ve/veya AB gibi bölgesel
entegrasyonlar tarafından yayımlanan temel dokümanlar ile kooperatifçiliğin gelişimi teşvik
edilmektedir.
Dünyada, kooperatifçilik düzenlemeleri açısından bakıldığında en önemli çalışmalar;
Uluslararası Kooperatifler Birliği, Birleşmiş Milletler ve Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından
gerçekleştirilmektedir. Özellikle devletlerin kooperatiflere olan yaklaşımları konusunda
çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmalar dünyanın her yanında kooperatifçilik düzenlemeleri
ve uygulamalarına temel oluşturmaktadır. Dolayısıyla, ülkemiz kooperatifçiliğine yönelik
politika geliştirme çalışmalarında bu düzenlemelerin referans alınması gerekli görülmektedir.
Bu kapsamda, kooperatifçilik ile ilgili ana dokümanlar aşağıda sıralanmıştır:
ICA Kooperatif Kimlik Bildirgesi (1995):9
Uluslararası Kooperatifler Birliği’nin (ICA) 20-23 Eylül 1995 tarihleri arasında İngiltere’nin
Manchester şehrinde yapılan 31. Kongresinde kooperatifçilik ilkeleri tartışılarak yeniden
şekillenmiştir. Yeniden şekillenen ilkelerle getirilen yenilikler kooperatif tanımlamasında
da kendisini göstermektedir. Buna göre kooperatif; “Ortak ekonomik, sosyal ve kültürel
ihtiyaçlar ve istekleri müşterek sahip olunan ve demokratik olarak kontrol edilen bir işletme
yoluyla karşılamak üzere gönüllü olarak bir araya gelen insanların oluşturduğu özerk bir
teşkilattır.” Bu tanımda kooperatiflerin temel değerleri olarak; kendi kendine yardım, kendi
kendine sorumluluk, demokrasi, eşitlik, adalet, dürüstlük ve dayanışma sıralanmaktadır.
9 ICA Kooperatif Kimlik Bildirgesi: (International Cooperative Alliance, The Cooperative Identity, Vol.88. No.4/1995. 85f.)
18
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Bu değerleri uygulamaya yardımcı olmak için de aşağıdaki 7 ilke tespit edilmiştir:
1. Gönüllü ve herkese açık ortaklık: Kooperatifler, cinsel, sosyal, ırksal, siyasal ve dinsel
ayırımcılık olmaksızın, hizmetlerinden yararlanabilecek ve ortaklığın sorumluluklarını kabule
razı olan herkese açık gönüllü kuruluşlardır.
2. Ortaklar tarafından gerçekleştirilen demokratik denetim: Kooperatifler, politika
oluşturma ve karar alma süreçlerine katılan ortaklarca denetlenen demokratik kuruluşlardır.
Seçilmiş temsilci olarak hizmet edenler, ortaklara karşı sorumludur. Birim kooperatif
kuruluşlarında ortaklar eşit oy hakkına sahiptir (her ortağa bir oy hakkı). Diğer düzeydeki
kooperatif kuruluşlarında ise oy hakkı demokratik bir yaklaşımla düzenlenir.
3. Ortakların ekonomik katılımı: Ortaklar, kooperatiflerinin sermayesine adil bir şekilde
katkıda bulunur ve bunu demokratik olarak yönetirler. Bu sermayenin en azından bir kısmı
genellikle kooperatifin ortak mülkiyetidir. Çoğunlukla ortaklar, üyeliğin bir koşulu olarak
taahhüt edildiği üzere (var ise) sermaye üzerinden kısıtlı miktarda gelir elde ederler. Ortaklar
gelir fazlasını, muhtemelen “en azından bir kısmı taksim olunamaz kaynaklar” oluşturma
yoluyla kooperatiflerini geliştirme, kooperatifle yapmış oldukları işlemlerle orantılı olarak
ortaklarına kâr sağlama ve ortaklarca onaylanan diğer faaliyetlere destek olma gibi amaçların
biri ya da tamamı için ayırırlar.
4. Özerklik ve bağımsızlık: Kooperatifler özerk, kendi kendine yeten ve ortaklarınca
yönetilen kuruluşlardır. Kooperatifler, hükümetler dâhil olmak üzere diğer kuruluşlarla bir
anlaşmaya girmeleri ya da dış kaynaklar yoluyla sermayelerini artırmaları durumunda, bunu
kooperatiflerin özerkliğini sürdürecek ve ortaklarının demokratik yönetimini koruyacak
şekilde gerçekleştirirler.
5. Eğitim, öğrenim ve bilgilendirme: Kooperatifler, ortaklarına, seçilmiş temsilcilerine,
yöneticilerine ve çalışanlarına kooperatiflerinin gelişimine etkin bir şekilde katkıda
bulunabilmeleri için eğitim ve öğretim imkânı sağlar. Kooperatifler genel kamuoyunu
-özellikle de gençleri ve kamuoyunu oluşturanları- işbirliğinin şekli ve yararları konusunda
bilgilendirirler.
6. Kooperatifler arasında işbirliği: Kooperatifler, yerel, ulusal, bölgesel ve uluslararası
oluşumlarla birlikte çalışarak ortaklarına daha etkin bir şekilde hizmet eder ve kooperatifçilik
hareketini güçlendirir.
7. Topluma karşı sorumlu olma: Kooperatifler, ortaklarınca onaylanan politikalar
aracılığıyla toplumlarının sürdürülebilir kalkınması için çalışırlar.
19
Birleşmiş Milletler Kılavuz İlkeleri (2001) 10,11:
Kooperatifçiliğin, yoksulluğun ortadan kaldırılması ve ülkelerin kalkınmasındaki
potansiyelini ve katkısını fark eden ve bundan yararlanmayı amaçlayan Birleşmiş Milletler
Örgütü, 1950’li yıllardan beri kooperatifçiliğe eğilmektedir. Bu çerçevede, 1971 yılında
Kooperatiflerin Teşvik Edilmesi ve Geliştirilmesi Komitesi (COPAC) kurulmuştur. Küreselleşme
çağında kooperatiflerin taşıdığı öneme dikkat çeken 1992 tarihli “Yeni Ekonomik ve
Sosyal Eğilimlerin Işığında Kooperatiflerin Statü ve Rolü” başlıklı Genel Sekreterlik Raporu
bu çalışmalarda çığır açmıştır. Uluslararası Kooperatifler Günü kutlanmaya başlamış,
kooperatifçiliğin daha çok teşvik edilmesi sağlanmıştır. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu
2001 yılında A/RES/56/114 sayılı İlke Kararı aracılığıyla dünyadaki tüm hükümetlerden
kooperatiflerin gelişmesi için destekleyici bir ortamın yaratılması resmen talep ederek, bu
amaçla hazırlanan bir rehberi kabul etmiştir. Rehber kooperatiflerin desteklenmesi için
gerekli yasal, adli ve idari hükümler, eğitim faaliyetleri ve kamu fonlarından faydalanma
imkânlarını ele almaktadır.
Bu İlke Kararı’nın iki, üç ve beşinci fıkraları aşağıdaki şekildedir:
[Genel Kurul]
“2. Üye Devletlerin dikkatini kooperatiflere ilişkin ulusal politikaların geliştirilmesi veya
revize edilmesinde göz önünde bulundurulması gereken ve kooperatiflerin gelişmesi
için destekleyici bir ortamın yaratılmasını hedefleyen taslak rehbere çekmektedir;
3. Hükümetlerin kooperatifler için destekleyici bir ortamı temin etmek ve amaçlarına
ulaşmalarına yardımcı olmak için potansiyellerini korumak ve geliştirmek maksadıyla
kooperatiflerin faaliyetlerini idare eden yasal ve idari hükümleri uygun düşen şekilde
revizyon altında tutmalarını teşvik etmektedir.”
“5. Hükümetleri, uygun durumda, kooperatifçilik hareketi ile birliktelik içerisinde
ortakların, seçilen önderlerin ve profesyonel kooperatif yönetiminin eğitimini teşvik
edecek ve güçlendirecek programlar geliştirmeye ve kooperatiflerin gelişimi ve
ulusal ekonomilere katkılarına ilişkin istatistiksel veritabanları yaratmaya veya bunları
iyileştirmeye davet etmektedir.”
10 Birleşmiş Milletler Kılavuz İlkeleri: (The 2001 United Nations Guidelines aimed at creating a supportive environment for the development of cooperatives
(UN doc. A/RES/54/123 and doc. A/RES/56/114 (A/56/73-E/2001/68; Res./56)).
11 Evren GÜLDOĞAN, Tarımsal Kooperatifçiliğin Düzenlenmesi ve Desteklenmesi, Kuramsal Temeller, Uluslar arası Esaslar ve AB Zeytincilik Sektörüne İlişkin
Uygulamalar, S.S. Tariş Zeytin ve Zeytinyağı TSK Birliği, İzmir 2007, s. 38-47.
20
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Rehbere istinaden 2002 yılında gerçekleştirilen Uluslararası Kalkınmanın Finansmanı
Konferansı ve 1992 yılındaki Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı’nın (Rio
Konferansı) devamı niteliğindeki Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi’nde kooperatifçilikle
ilgili kararlar alınmış, bunlar ve daha önce alınan kararların beş yıllık gözden geçirmeleri dahil
olmak üzere, Genel Kurul’un 19 Ocak 2004 tarih ve A/RES/58/131 sayılı İlke Kararı aracılığıyla
en üst düzeyde tanınmıştır. Genel Sekreterlik de 16 Temmuz 2003 tarih ve A/58/159 sayılı
raporu aracılığıyla rehbere ilaveten şu önlemlerin alınmasını talep etmiştir:
1- Ulusal kooperatifçilik eğitim ve bilgilendirme merkezleri güçlendirilmeli ve
kooperatiflere entegre hizmet paketleri sunulmalıdır.
2- Ulusal ve uluslararası kooperatifçilik ağları güçlendirilerek bu kuruluşlar arasında
görüş, bilgi ve deneyim alışverişi sağlanmalıdır.
3- COPAC kooperatifçilik modeli ile ilgili araştırmalar yürüterek en iyi uygulamaları
ve alınan dersleri saptamalı, kooperatifler ile benzer amaçları güden diğer örgütler arasında
işbirliği ve ortaklık imkânlarını değerlendirmelidir.
4- Birleşmiş Milletler kooperatiflerin insan kaynaklarının geliştirilmesi ve kooperatiflere
teknik yardım ve eğitim verilmesine yönelik çalışmalarını güçlendirmelidir. Yayınlanan son
“Kooperatifler ve Sosyal Kalkınma Raporu” olan 15 Temmuz 2005 tarih ve A/60/138 sayılı
rapor ise Dünya Sosyal Kalkınma Zirvesi’nin onuncu yılında, Kopenhag Beyannamesi
doğrultusunda kooperatifçiliğin yoksulluğun ortadan kaldırılmasına yönelik potansiyel ve
katkısını değerlendirmeye ayrılmıştır. Buna istinaden kabul edilen 31 Ocak 2006 tarih ve
A/RES/60/132 sayılı İlke Kararı’nda söz konusu amaca yönelik olarak diğer hususların yanı
sıra kooperatiflerin örgütsel, yönetimsel ve mali yeterliliklerin güçlendirilmesi sağlanarak
kapasitelerinin geliştirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Diğer taraftan, Birleşmiş Milletlerin 18.12.2009 tarihinde yapılan 64. genel kurulunda
kooperatiflerin sosyal gelişmedeki rolünün desteklenmesi amacıyla 2012 yılı “Uluslararası
Kooperatifler Yılı” olarak ilan edilmiştir. BM’nin 2012 yılını “Uluslararası Kooperatifler Yılı” ilan
etmesi, tüm dünyada kooperatifçilik hareketinin tam olarak anlaşıldığını gösteren bir olaydır.
ILO 193 Sayılı Tavsiye Kararı (2002)12:
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kooperatiflerin ekonomik ve sosyal işlevleri
aracılığıyla; istihdam, iyi çalışma koşulları ve gelir dağılımı adaleti açısından sağladıkları
faydalara odaklanmaktadır. Örgüt’ün en üst karar alma organı olan Uluslararası Çalışma
Konferansı’nın 2002 yılında gerçekleştirilen 90. Toplantısı’nda “Kooperatiflerin Teşvik
Edilmesi” başlıklı 193 sayılı Tavsiye Kararı kabul edilmiştir.13 Uluslararası Çalışma Konferansı
12 ILO 193 Sayılı Tavsiye Kararı: (The 2002 International Labour Organization Recommendation No.193 concerning the promotion of cooperatives).
13 GÜLDOĞAN, a.g.e. s. 47-54.
21
Genel Kurulu bu kararla; istihdam yaratma, kaynakların harekete geçirilmesi, yatırım
oluşturma ve ekonomiye katkılarında kooperatiflerin önemli olduğunu, kooperatiflerin
değişik türleriyle tüm insanların tam olarak ekonomik ve sosyal kalkınmaya katılımlarını
teşvik ettiğini, küreselleşmenin kooperatifler için yeni ve farklı baskılar, sorunlar ve fırsatlar
oluşturduğunu ve buna bağlı olarak küreselleşmenin yararlarının daha adaletli dağılımını
kolaylaştırmak için insanlar arasında ulusal ve uluslararası düzeyde daha güçlü bir
dayanışmanın gerekliliğini kabul etmiştir. Ayrıca, dengeli ve adaletli bir toplum için güçlü
bir kamu sektörü ile özel sektörün yanı sıra kooperatiflerin ve diğer sosyal ve hükümet
dışı kuruluşların içinde bulunduğu güçlü bir sektörün varlığının da gerekli olduğu açık
bir biçimde vurgulanmıştır.14
Kooperatifçiliğe ilişkin hedefler, politika çerçevesi, bu kapsamda hükümetlerin rolü
ve teşvik için almaları gereken önlemleri ayrıntılı şekilde ele alan bu tavsiye tam 70 ülke
tarafından kooperatifçilik mevzuatlarını gözden geçirmek için kullanılmıştır.
Bu belge, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen kooperatiflerin
gelişmesi için destekleyici bir ortamın yaratılmasını hedefleyen rehberle birlikte
kooperatifçiliğin en önemli uluslararası esaslarını oluşturmaktadır. Dolayısıyla rehber ve
tavsiye birbirlerinin tamamlayıcısı olarak değerlendirilmelidir.15
Kooperatifçiliğin geliştirilmesinde devletin rolü açısından tavsiye kararının vurguladığı
ana konular aşağıdaki çerçeve kapsamında ele alınmaktadır: 16
Tavsiye Kararı, kooperatiflerin yaşaması ve büyümelerine elverişli bir yasal çerçeve
hazırlanması için devlete çok önemli görevler yüklemektedir. Devlet desteği kooperatifçilik
değerleri ve ilkeleri ışığında olmalıdır. Bu uygulamanın özellikle destekleyici bir politika, yasal
ve kurumsal çerçeve oluşturulması, kamusal ve sosyal amaçların gerçekleşmesi söz konusu
olduğunda destekleme tedbirleri alınması (yani genel olarak kooperatiflerin değil, türlerine
göre kooperatif faaliyetlerinin desteklenmesi), diğer işletme ve sosyal organizasyonlar ile
eşit muameleye tabi tutulması, dezavantajlı grupların finansman kaynaklarına ulaşmaları
için tedbirler alınması ve kayıt dışı ekonominin kayıt altına alınması gibi tedbirleri içermesi
beklenmektedir. Devletin ayrıca kooperatiflerin iş verimini artırmak için kooperatif destek
hizmetlerinden yararlanabilmelerini sağlaması da beklenmektedir. Özellikle, insan
kaynaklarının geliştirilmesine destek olunmasının çok önemli olduğu kabul edilmektedir.
Kooperatifin başarısı, genellikle kooperatiflerin kapsamlı -ortaklar, çalışanlar ve yöneticiler-
16 Jürgen SCHWETTMANN – Hüseyin POLAT, Kooperatifçiliğin Geliştirilmesinde ILO’nun Rolü, -193 Notu ILO Tavsiyelerine Özel Atıflarla-, XVII. Milletlerarası Türk
Kooperatifçilik Kongresi Tebliğleri, Ankara 2002, s.106-108.
15 GÜLDOĞAN, a.g.e. s. 47-54.
14 ILO 193 Sayılı Tavsiye Kararı.
22
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
insan kaynakları geliştirme programlarındaki başarılarına atfedilmektedir.
Buna ek olarak, Tavsiye Kararı’nda; devletin, kooperatifçilik değerleri ile kooperatif
hareketinin avantaj ve yararlarının öğrenilmesine dönük tedbirler alması, ulusal politikaların
teknik ve mesleki beceriler, işletmecilik ve yönetici becerileri kazandırılmasını desteklemesi
ve kooperatif ortakları, çalışanları ve yöneticilerinin işletme potansiyelini, genel ekonomik ve
sosyal politika bilgilerini geliştirmelerini ve haberleşme teknolojisine ulaşmalarını sağlaması
teşvik edilmektedir. Tavsiye Kararı ayrıca kooperatiflerde sağlık ve güvenlik, verimlilik
ve rekabet kurallarının gelişimi, kredi ve bilgi kaynakları ile pazar olanaklarına ulaşım,
kurumsal yönetim konusundaki örnek olayların yaygınlaştırılması, kadın-erkek eşitliğinin
güçlendirilmesi, kooperatiflerde çalışan isçilerin haklarının korunması ve kooperatifler
arasında yatay ve dikey ilişkilerin teşvik edilmesi konularında da devletin rolüne atıfta
bulunmaktadır.
Tavsiye Kararı’nda ayrıca kooperatiflerle ilgili yasa ve yönetmelikler hazırlanmasında,
yasalarda değişiklik yapılmasında ve ilgili politikalar saptanmasında hükümetlerin işveren ve
işçi kuruluşları ve kooperatif örgütlere danışmaları istenilmektedir.
AB Kooperatifi Tüzüğü (SCE) ve Tamamlayıcı Direktif (2003)17:
Avrupa Birliği Konseyi, 22 Temmuz 2003’de uzun yıllardır gündeminde olan “Avrupa
Kooperatifi Tüzüğü”nü [Statut de la Société Coopérative Europenne (SCE)] kabul ederek
yayınlamıştır. Avrupa Kooperatifi Tüzüğü (SCE) üye ülkeler için 18.8.2006 tarihi itibariyle
bağlayıcı hale gelmiş olup, en az iki üye ülke vatandaşlarının kuracağı kooperatiflere
uygulanacaktır. Bu tüzük içerisinde çoğu konuda ülkeler yasal düzenlemelerinde serbest
bırakılmakta, mevzuatları yakınlaştırma amacı güdülmekte, BM (2001) Kararları, ILO Tavsiyesi
(R193) ve ICA İlkeleri (1995)’ne atıf yapılmaktadır. Mevzuat, AB düzeyinde ülkeleri kapsayacak
şekilde faaliyet gösteren kooperatiflerle ilgili hukuki ilişkileri düzenlemektedir.
Kooperatifler üzerinde başka direktif lerin de etkisi bulunmaktadır. “İşçilerin Katılımı
Açısından SCE Mevzuatının Tamamlanmasına Yönelik Konsey Direktifi (2003)”, işçilerin SCE
içerisindeki rollerine ilişkin hukuki ve idari hükümleri düzenlemekte ve koordine etmektedir.
AB’de Kooperatiflerin Teşvikine İlişkin Komisyon Bildirimi (2004)18:
AB Komisyonu tarafından iş ve istihdam yaratılması bakımından önemli bir işletme türü
olarak değerlendirilen kooperatiflerin teşvik edilmesi amacıyla “Avrupa’da Kooperatiflerin
Teşvik Edilmesi Konulu Komisyon Bildirimi (Communication frorm the Commission to the
Council, the European Parliament, the European Economic and Social Committee and the
18 AB’de Kooperatiflerin Teşvikine İlişkin Komisyon Bildirimi: (The Communication from the European Commission to the Council and the European Parliament,
the European Economic and Social Committee and the Committee of Regions on the promotion of co-operative societies in Europe, 23.02. 2004, COM (2004).
17 AB Kooperatifi Tüzüğü (SCE) ve Tamamlayıcı Direktif: (The European Union Regulation on the Statute for a European Cooperative Society (Council Regulation
(EC) No. 1435/2003) and Council Directive 2003/72/EC supplementing the Statute with regard to the involvement of employees (O.J. No. L 207 of 18/8/2003).
23
Committee of Regions on the promotion of co-operative societies in Europe (COM (2004)
23.02.2004))” yayınlanmıştır.
Bu bildirim, kooperatiflerin istihdam politikası, sosyal entegrasyon, bölgesel ve
kırsal kalkınma ve tarım gibi pek çok alanda son derece önemli işlevleri bulunduğunu
ve bu çerçevede kooperatiflerle ilgili mevzuatın iyileştirilmesi ve kurulmaları için uygun
ortamın sağlanmasının önem taşıdığını vurgulamaktadır. Bildirimde, üye ülkelerin iş dünyası
potansiyellerinden daha fazla yararlanabilmeleri için, kooperatif organizasyonlarının ve
Komisyonun bir dizi faaliyet yürütmesi öngörülmektedir.
Komisyon bildirimi “Kooperatif Girişimciliğinin Öneminin Anlaşılmasının Sağlanması”,
“Kooperatiflerin Teşvik Edilmesi ve Uygun Düzenleyici Ortamın Hazırlanması” hedeflerini
içermektedir.
3.3. Türkiye’de Kooperatifçilik
Çağdaş kooperatifçiliğin Türkiye’deki ilk uygulamasının, 1863 yılında devlet eliyle
kurulan “memleket sandıkları” ile (tarım kredi kooperatifçiliği benzeri bir yapı) başladığı
kabul edilmektedir. Ancak, kooperatifçiliğimizde ilk esaslı gelişme Cumhuriyet Dönemine
rastlamaktadır.
Türkiye’de, 1920 ile 1938 yılları arasında kooperatiflere yönelik yapılan tüm hukuki
düzenlemeler, ATATÜRK’ün önderliğinde gerçekleştirilmiştir.19
Diğer taraftan, Planlı Dönem sonrasının en önemli gelişmelerinden birisi şüphesiz,
kooperatifçiliğin Anayasa’da yer almasıdır. 1961 Anayasasının 51. maddesinde “Devlet,
kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alır” ifadesinin yer alması kooperatifçiliğin
gelişmesi için devleti daha aktif ve sorumlu duruma getirmiştir.
İlk olarak, o zamanki toplumsal ve ekonomik faktörler nedeniyle, kooperatifçilik
tarımsal alanlarda ortaya çıkmış, uzun yıllar tarımsal alanda yoğunlaşmıştır. Daha sonra,
ekonomik ve sosyal yapıda meydana gelen değişimler ve ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar
sebebiyle, başta konut/işyeri inşaatı olmak üzere taşımacılık, tüketim, kredi-kefalet gibi
alanlara da yayılmıştır.20
Günümüzde GTB, GTHB ve ÇŞB’nin görev ve sorumluluk alanında faaliyet gösteren
26 ayrı türde 84.232 kooperatif bulunmakta olup, bunların ortak sayıları toplamı ise
8.109.225’tir321.
19 Ferhat ERÇİN. Türk Hukuku’nda Kooperatif Tüzel Kişiliğinin Ayırıcı Özellikleri, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2002, s.
44-45.
20 ORHON ÖZCAN, Türkiye’de Kooperatifçiliğin Tarihi Gelişimi ve Cumhuriyet Dönemi Kooperatifçiliği, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler
Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Kooperatifçilik Bilim Dalı, İstanbul 2007, s. 108.
21 Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, 08.06.2011 tarih ve 27958 sayılı mükerrer Resmi Gazete yayımlanan 640 sayılı “Gümrük ve Ticaret Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri
Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” ile Gümrük ve Ticaret Bakanlığı; Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, 08.06.2011 tarih ve 27958 sayılı mükerrer Resmi Gazete
yayımlanan 639 sayılı “Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” ile Gıda, Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığı; Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, 04.07.2011 tarih ve 27984 sayılı mükerrer Resmi Gazete yayımlanan 644 sayılı “Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat
ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı olmuştur.
24
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Kooperatif Türleri
Kooperatif Birlik Merkez Birliği
Sayısı Ortak Sayısı Sayısı
Ortak
Kooperatif
Sayısı
Sayısı
Ortak
Birlik
Sayısı
Tarımsal Kalkınma Koop. 8.173 842.563 82 4.939 4 77
Sulama Koop. 2.497 295.984 13 733 1 10
Su Ürünleri Koop. 522 29.972 14 202 1 12
Pancar Ekicileri Koop. 31 1.638.981 1 31 - -
Tarım Kredi Koop. 1.767 1.082.978 16 1.767 1 16
ARA TOPLAM 12.990 3.890.478 126 7.672 7 115
ÇEVRE VE
ŞEHİRCİLİK
BAKANLIĞI
Konut Yapı Koop 54.996 1.985.076 338 10.525 3 62
Küçük San. Sit. Yapı Koop. 1.052 127.098 5 142 - -
Toplu İşyeri Yapı Koop. 1.810 103.536 7 116 - -
ARA TOPLAM 57.858 2.215.710 350 10.783 3 62
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Tarım Satış Koop. 322 602.248 17 322 - -
Bağımsız Tarım Satış Koop. 22 2.245 - - - -
Tütün Tarım Satış Koop. 66 23.414 - - - -
Yaş Sebze Meyve Koop. 37 2.886 - - - -
Tüketim Koop. 2.970 288.063 17 155 1 9
Motorlu Taşıyıcılar Koop. 6.734 199.220 42 754 1 15
Esnaf ve Sanat. Kef. Koop. 993 685.105 32 894 1 32
Küçük Sanat Koop. 331 10.043 5 14 - -
Temin Tevzi Koop. 344 24.497 - - - -
Turizm Geliştirme Koop. 391 17.448 3 33 - -
Üretim Pazarlama Koop. 483 22.491 5 429 - -
Tedarik Kefalet Koop. 7 599 - - - -
Yayıncılık Koop. 31 767 - - - -
Hamallar Taşı. Koop. 11 586 - - - -
İşletme Koop. 585 98.769 1 7 - -
Sigorta Koop. 3 15 - - - -
Yardımlaşma Koop. 24 22.160 - - - -
Eğitim Koop. 30 2.481 - - - -
ARA TOPLAM 13.384 2.003.037 122 2.608 3 56
GENEL TOPLAM 84.232 8.109.225 598 21.063 13 233
GIDA,TARIM VE
HAYVANCILIK
BAKANLIĞI
Kaynak: GTB , GTHB ve ÇŞB
Tablo 6- Türlerine Göre Kooperatif ler ve Ortak Sayıları
25
Kooperatifleri tarımsal amaçlı ve tarım dışı amaçlarla kurulanlar olarak ikiye ayıracak
olursak; ülke genelindeki yaklaşık 84.000 kooperatiften, 13.000’inin tarımsal amaçlı,
71.000’inin tarım dışı amaçlarla kurulmuş olduğu görülmektedir.
Kooperatifler içinde sayıca en fazla sayıya sahip olan tür ise konut yapı kooperatifleridir.
Toplam 54.996 konut yapı kooperatifi bulunmaktadır ki, bu rakam toplam kooperatif sayısı
içinde yüzde 65’lik bir payı ifade etmektedir.
Grafik 1- Kooperatif Sayısına Göre Kooperatif Türlerinin Dağılımı
Kaynak: GTB , GTHB ve ÇŞB
Ortak sayısı bakımından da yine konut yapı kooperatifleri ilk sıradadır. Toplam
8.109.225 kişiden 1.985.076 kişi konut yapı kooperatifi ortağıdır. Kooperatif ve ortak sayıları
ile ilgili ayrıntılı analizler yapıldığında, tarımsal amaçlı kooperatiflerde kooperatif başına
düşen ortak sayısının daha fazla, tarım dışı kooperatiflerde ise daha az olduğu görülmektedir.
Ülkemiz kooperatifçiliğinin genel karakteristiği, az ortaklı kooperatif yapısının hâkim
olmasıdır. Örneğin; en fazla kooperatif sayısına sahip olan konut yapı kooperatiflerinde
kooperatif başına düşen ortalama ortak sayısı 50’nin altındadır.
26
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Grafik 2- Ortak Sayılarına Göre Kooperatiflerin Dağılımı
Kaynak: GTB , GTHB ve ÇŞB
Diğer taraftan, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) 2006-2009 yılları ve Türkiye Odalar
ve Borsalar Birliği (TOBB) 2010 yılı verilerine göre kurulan ve kapanan kooperatif sayılarına
bakıldığında; en çok kurulan kooperatiflerin yapı kooperatifleri, tarımsal kooperatifler ve
taşıma kooperatifleri olduğu anlaşılmaktadır. Diğer kooperatiflerin kuruluş sıklığı oldukça
azdır. Keza, enerji sektöründe kooperatif kuruluşu hiç gerçekleşmemiştir.
27
Tablo 7- İktisadi Faaliyet Kollarına Göre Kurulan ve Kapanan Kooperatifler (2006-2010)
İKTİSADİ
FAALİYET
KOLLARI
KURULAN KAPANAN
2006 2007 2008 2009 2010 (2006-
2010) 2006 2007 2008 2009 2010 (2006-
2010)
İnşaat 1.054 771 642 540 739 3.746 332 262 185 203 1.764 2.746
Tarım, Avcılık,
Balıkçılık ve
Ormancılık
352 258 154 233 445 1.442 19 22 191 21 107 360
Ulaştırma,
Depolama ve
Haberleşme
293 227 174 211 186 1.091 8 12 17 11 56 104
Toptan ve
Perakende
Ticaret;
Motosiklet ve
Motorlu Araçlar
İle Kişisel ve
Ev Eşyalarının
Onarımı
29 17 14 17 154 231 14 14 13 7 94 142
Diğer Sosyal,
Toplumsal ve
Kişisel Hizmet
Faaliyetleri
5 12 8 6 3 34 - 2 - - - 2
Diğer22 18 28 20 30 23 119 5 6 6 1 21 39
GENEL TOPLAM 1.751 1.313 1.012 1.037 1.550 6.663 378 318 412 243 2.042 3.393
Kaynak: TÜİK ve TOBB, Kurulan ve Kapanan Şirketler Bülteni
Kapanan kooperatiflerde de, açılan kooperatifler paralelinde bir durum söz
konusudur. Sayı olarak fazla olan yapı kooperatiflerinde kapanma hali diğerlerine göre
yüksektir. Burada şunu belirtmek gerekir ki, diğer ticaret şirketi türlerinde olduğu gibi
kooperatiflerde ekonomik sebepler yüzünden piyasadan çekilme gibi bir durum çok fazla
belirgin değildir. Özellikle yapı kooperatifleri inşaatların tamamlanması yani kooperatifin
amacının gerçekleşmesi ile kapanmaktadırlar. Diğer kooperatiflerde ise, kooperatiflerden
beklenen amacın gerçekleşmemesi veya diğer bir kooperatifle birleşmeleri gibi durumlar
söz konusu olabilmektedir. Ancak, perakende sektöründe faaliyet gösteren tüketim
kooperatiflerinin kuruluş sayılarındaki düşüş ve kapanış sayılarındaki artış, sektörde rekabet
edememeleri nedeniyle ortaya çıkan bir durumdur.
28
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Hukuki Altyapı:
Halen yürürlükte olan 1982 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda, en üst düzeyde
kooperatifçiliğin geliştirilmesi benimsenmiştir. Anayasamızın 171. maddesi, devlete, milli
ekonominin yararlarını dikkate alarak öncelikle üretimin artırılması ve tüketicinin korunmasını
amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alma görevini vermiştir.
Türkiye’de kooperatifler, türlerine göre üç ayrı kanuna tabi olarak kurulmakta ve
faaliyet göstermektedirler:
1. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu: Kooperatifçilik alanını düzenleyen temel
kanundur. Birçok kooperatifin kurulup gelişmesini sağlayan bu kanun 24.4.1969 tarihinde
yürürlüğe girmiştir. Kooperatifler Kanunu’nun 98. maddesine göre, kanunda aksine açıklama
bulunmayan konularda Türk Ticaret Kanunu’ndaki anonim şirketlere ilişkin hükümler
kooperatifler hakkında da uygulanmaktadır.
2. 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu: Tarım kredi
kooperatiflerinin kuruluş ve işleyişlerine ilişkin özel hükümleri içeren bu kanun, 18.4.1972
tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu Kanunda hüküm bulunmayan konular hakkında, 1163 sayılı
Kooperatifler Kanunu hükümlerine başvurulmaktadır.
3. 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun: Tarım satış
kooperatifleri için çıkarılan özel kanundur. 1.6.2000 tarihinde yürürlüğe giren bu kanun ile
genel olarak tarım satış kooperatif ve birliklerine özgü hususlara yer verilmiştir. Bu kanunda
düzenlenmemiş konularda ise, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu hükümleri uygulanmaktadır.
Kooperatifin Tanımı:
Türkiye’de, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu (2004 yılında yapılan değişiklik sonrası)
kooperatifleri şöyle tanımlamaktadır: “Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli
ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal
katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek
ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara kooperatif
denir.”
Üst Örgütlenme ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliği:
1163 sayılı Kooperatifler Kanunun’da; kooperatiflerin üst örgütlenme hiyerarşisi;
“kooperatif-birlik-merkez birliği-milli birlik” şeklinde öngörülmüştür. Bugün itibariyle
üst örgütlenmedeki bu yapı tamamlanmış durumdadır. Ancak, kurulmuş olan bu örgütlere
kooperatiflerin katılımı son derece yetersizdir. Genel olarak Türkiye’de kooperatiflerin üst
29
örgütlere katılım oranı yüzde 25 civarındadır. Kooperatif türleri itibariyle üst örgütlenmeye
bakıldığında, Tarım Kredi, Pancar Ekicileri, Tarım Satış ile Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet
kooperatiflerinde, üst örgütlere katılımın yüksek olduğu, bunun dışında kalan kooperatif
türlerinde ise üst örgütlenmenin istenilen seviyede olmadığı görülmektedir:
Grafik 3- Kooperatif Türlerine Göre Üst Örgütlere Katılım Yüzdeleri
Kaynak: GTB, GTHB ve ÇŞB
Kooperatifçilikte Devletin Rolü ve Sunulan Hizmetler:
Türkiye’de 1961 yılından bu yana devletin kooperatifçilik politikası, Anayasa’da
kendisine yer bulmaktadır. Ayrıca, Kalkınma Planlarında kooperatifçiliğin geliştirilmesi çoğu
zaman ilke olarak benimsenmiş ve özellikle tarımsal kooperatifçilik, kalkınma politikasının
önemli araçlarından biri olarak görülmüştür. Devlet zaman içerisinde düzenleyici yetkisini de
kullanarak genel ve özel kooperatif kanunları çıkartmış ve kooperatifleri diğer kuruluşlardan
ayıran bir hukuki statü belirleme yoluna gitmiştir. Yine, birçok kooperatifin kurulup
gelişmesine de devlet tarafından öncülük edilmiştir.
Kooperatifçilik politikası ekonomik ve sosyal yapıda meydana gelen değişikliklere
göre de zaman içerisinde biçim değiştirmiştir. Bu çerçevede, kooperatifler örgütlü yapılar
olarak devletin desteklemek istediği tarım ile esnaf ve sanatkâr kesimine kaynak aktarmada
araç olarak kullanılmış, yine kentleşme sürecinde ortaya çıkan konut sorununun çözümü için
de geniş ölçüde kooperatiflerden yararlanılmıştır.
30
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Anayasamızda (1982) kooperatifçiliğin geliştirilmesi ile ilgili olarak devlete verilen
görev (md.171), esas olarak özel kanunlarda kendisini göstermiştir. Bu kapsamda, 1163 sayılı
Kooperatifler Kanunu, 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun, 1581
sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu, 640 sayılı Gümrük ve Ticaret Bakanlığının
Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, 639 sayılı Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ve
644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde
Kararname’de devletin kooperatifler ile ilgili görevleri ayrıntılı olarak sayılmıştır.
Türkiye’de yapı kooperatifleri GTB’nin görev ve yetki alanında iken, 03.06.2010 tarih ve
5983 sayılı Kanun ile ÇŞB’ye devredilmiş ve bu kanunun devre ilişkin hükümlerinin yürürlüğe
girdiği 13.12.2010 tarihi itibariyle de yaklaşık 60.000 yapı kooperatifine ilişkin hizmetler ÇŞB
tarafından yerine getirilmeye başlanılmıştır.
Anılan kanunun; 4 üncü maddesiyle 1163 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin ikinci
fıkrası “İlgili bakanlık deyiminden, bu Kanun kapsamındaki tarımsal amaçlı kooperatifler
ve üst kuruluşları için Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, yapı kooperatifleri ve üst kuruluşları için
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ve diğer kooperatifler ve üst kuruluşlar için ise Sanayi ve Ticaret
Bakanlığı anlaşılır” şeklinde değiştirilmiştir.
Bu çerçevede, Türkiye’de kooperatiflere sunulan hizmetler genel olarak söz konusu
kanunlarda yer alan düzenlemeler çerçevesinde gerçekleşmekte; kooperatiflerin kuruluş,
işleyiş, denetim ile eğitime yönelik hizmetleri ilgili Bakanlıklarca (GTB-GTHB-ÇŞB) yerine
getirilmektedir.
Günümüzde bazı kooperatif türlerine devlet tarafından finansal destekler verilmekte
olup; bu destekler daha çok tarım kesimi ile esnaf ve sanatkârlar tarafından kurulan
kooperatiflere yöneliktir. Bu çerçevede, tarımsal amaçlı kooperatiflere “Tarımsal Amaçlı
Kooperatiflere Kullandırılacak Kredilere İlişkin Yönetmelik” hükümlerine göre proje desteği
sağlanmakta; tarım kredi ve esnaf sanatkârlar kredi kefalet kooperatiflerine sübvansiyonlu
kredi desteği verilmekte; küçük sanayi sitesi yapı kooperatiflerine altyapı ve üstyapı kredi
desteği sağlanmaktadır. Yine, tarım satış kooperatiflerine yakın zamana kadar Destekleme
Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) kredisi kullandırılmıştır. Buna karşın, konut yapı kooperatiflerine
geçmiş dönemlerde sağlanan arsa ve kredi desteği günümüzde yok denecek kadar azdır.
3.4. Dünya Uygulamalarına Göre Türkiye’nin Performansı
Diğer ülke sistemleri ve uygulamaları ile karşılaştırıldığında, ülkemiz
kooperatifçiliğinden kendi potansiyeline göre beklenen performansın elde edilemediği
bilinen bir gerçektir. Bu kapsamda, başarılı dünya örneklerine göre Türkiye’nin yaşadığı
31
eksiklik, aksaklık ve yetersizlikler aşağıdaki başlıklar altında sıralanmıştır:
 Eksik üst örgütlenme nedeniyle, kooperatiflere yönelik eğitim, finansman,
denetim, danışmanlık, teknik ve yasal destek sunumu yetersizdir.
 Türkiye’de kooperatiflerin, “Milli Gelir, Üretim, İstihdam, Yatırım, Dış Ticaret”
rakamları içindeki payı ile faaliyet gösterdikleri sektör içerisindeki payları yeterince
bilinememektedir.
 Türkiye’de kooperatifler ancak sayısal açıdan (kooperatif sayısı) bir gelişme
gösterebilmiş, güçlü bir kooperatifçilik yapısı ve anlayışı oluşmamıştır.
 Toplumun kooperatifleşme oranı düşüktür.
 Türkiye’de daha çok konut yapımı ve tarım alanında yoğunlaşan kooperatifçilik,
diğer ülke uygulamalarında olduğu gibi perakende, kredi-finans, sigortacılık,
enerji üretimi, eğitim, sağlık gibi sektörlerde yer alamamıştır.
4. DURUM ANALİZİ
4.1. SWOT Analizi
Ülke kooperatifçiliğine ilişkin SWOT Analizi; iç ve dış etkenleri dikkate alarak, var olan
güçlü yönler ve fırsatlardan en üst düzeyde yararlanmak, zayıf yönleri iyileştirmek, tehditlerin
etkisini en aza indirecek şekilde gerekli önlemleri almak ve bu doğrultuda yeni stratejiler
geliştirmek için kullanılmıştır.
Bu analiz: GTB-GTHB tarafından 2008 yılında gerçekleştirilen “Kooperatifçilik
Sektörünün Yasal Çerçevesinin Yeniden Düzenlenmesine İlişkin Düzenleyici Etki Analizi
Raporu Çalışması” süreci ile bu süreçte yürütülen birçok kişi ve kurumla yapılan anket
sonuçlarını yansıtan “Kooperatifçilik Sektörü Anketi”; 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu
değişiklik çalışması kapsamında alınan kurum ve kuruluşların görüşleri; Çiftçi Örgütlerinin
Kurumsal Güçlendirilmesi Projesi (İRFO) kapsamında 24-26 Aralık 2008 tarihleri arasında
“Kooperatifçilik Politikaları ve Mevzuatı” ve “Kooperatiflerde Denetim ve Denetimin
Sistemleştirilmesi” konularında geniş katılımlı olarak gerçekleştirilen çalıştaylar; son olarak
strateji belgesinin hazırlanması sırasında yapılan yirmiye yakın toplantıda, kooperatif üst
kuruluşları, kamu kurum ve kuruluşları, sivil toplum kuruluşları, sendikalar, üniversiteler
ile uluslararası kuruluşların (ILO, ICA) temsilcileri tarafından bildirilen katkı ve görüşlerin ve
üretilen önermelerin derlemesi sonucunda elde edilmiştir.
32
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
İ Ç S E L FA K T Ö R L E R
Güçlü Yanlar
• Türkiye’de uzun süreli ve köklü bir kooperatifçilik deneyiminin bulunması,
• Anayasa’da ve yasalardaki kooperatifçiliğin geliştirilmesine dönük yasal güvencelerin
varlığı,
• Kooperatiflerin ülke düzeyinde ve birçok sektörde yer alması,
• Birçok alanda başarılı kooperatifçilik örneklerinin olması,
• TARIM KREDİ, TESKOMB, PANKOBİRLİK gibi güçlü kooperatif kuruluşlarının bulunması,
• Ortak sayısı açısından kooperatiflerin, ülkedeki en büyük sivil toplum kuruluşu olma
potansiyeli,
• Kooperatif işletme modelinin kendine has avantajları,
• Türkiye’de kooperatifleşmeye uygun birçok potansiyel sektör ve alanın bulunması.
Zayıf Yanlar
• Birim kooperatiflerin az ortaklı ve küçük ölçekli bir yapıya sahip olmaları,
• Konut yapımı ve tarım alanında sayıca yoğunlaşmanın olması; diğer sektörlerde
oldukça düşük etkinlik düzeyi,
• Özellikle tarımsal amaçlı kooperatifler başta olmak üzere, ortakların eğitim
seviyesinin düşüklüğü,
• Ortakların kooperatif faaliyetlerine olan ilgisizliği ve ekonomik olayları algılama
sorunu,
• Kooperatif yöneticilerinin işletme yönetimi konusunda bilgi ve deneyim eksikliği,
profesyonel yönetici istihdam edilememesi,
• Yönetim kurulu üyeliği için eğitim ve sertifikasyon koşulunun olmaması,
• Toplum genelinde “kişiler arası güven, dayanışma ve ortak iş yapma kültürü” gibi
değerleri de kapsayan sosyal sermayenin düşüklüğü,
• Toplumda kooperatifçilik kültürü ve bilincinin yeterince yerleşmemiş olması;
ekonomik işbirliğinin sağladığı katkı ve faydaların tam olarak idrak edilememesi,
• Yeterli eğitim, yayın, araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) faaliyetinin olmaması,
• Bazı kooperatif türlerinde yaşanan olumsuzluklar nedeni ile ortaya çıkan güven
ve imaj sorunu,
• Kooperatif içi bürokrasi sebebiyle hızlı karar alma ve uygulamada ortaya çıkan
aksaklıklar,
• Çok sayıda gayrı faal durumda bulanan ve tasfiye olmayı bekleyen kooperatifin varlığı,
• Kooperatiflerin sürekli finansmana erişim ve teminat yetersizliği sorunu yaşamaları,
• Kooperatif ortaklarının düşük ortaklık payı yüklenmeleri nedeniyle yaşanan
• sermaye yetersizliği,
• Üst örgütlenme yetersizliği ve kooperatifler arası işbirliğinin yeterince ve her düzeyde
sağlanamaması,
• Etkin olmayan üst örgütlenme nedeniyle birim kooperatiflere yönelik, eğitim,
denetim, danışmanlık, ve teknik hizmet sunumunun yetersizliği,
• Yasal danışmanlık hizmeti verecek kurumların bulunmaması,
• Mevcut iç ve dış denetim mekanizmalarının etkili olmaması ve beklenen
faydayı sağlayamaması,
• Kooperatiflerin sosyal ve ekonomik önemine ilişkin istatistikî verilerin yetersizliği,
• Etkin ve sürdürülebilir bir kooperatifçilik politikası oluşturulmasında yaşanan
eksiklikler,
• Kamunun genel gözetim, düzenleme, denetim ve yaptırım konusunda yaşadığı
yetersizlikler; kaynak, yetki ve yeniden organize edilmeleri ihtiyacı,
• Mevzuat, uygulama ve yargılama sürecinin uzunluğundan kaynaklanan aksaklıklar.
33
Tehditler
• Kooperatiflere yönelik devlet desteklerinin giderek azalması, ilgili Bakanlıklar dışında
kalan kamu kurumlarında kooperatifçiliğin gelişimi ile ilgili yapılan çalışmaların yetersizliği
veya bu konulara arzu edilen ölçüde ilgi gösterilmemesi,
• Bazı alanlarda kooperatiflere tanınan avantajların, değişik faktörlerin etkisiyle ortadan
kaldırılmasına yönelik çalışmalar,
• Sivil toplum kuruluşlarının (sendikalar, meslek odaları, tüketici dernekleri vb.)
kooperatifçiliğe olan ilgisinin giderek azalması,
• Şirket birleşmeleri yolu ile yaratılan ekonomik ölçek büyüklüğünün kooperatiflerin
rekabet gücünü ve pazar paylarını olumsuz yönde etkilemesi,
• Çok uluslu şirketlerin kooperatiflerin “yerel” düzeydeki üstünlükleri ve ayrıcalıklı durumları
için bir tehdit oluşturmaları,
• Artan küresel ve ekonomik riskler.
D I Ş S A L FA K T Ö R L E R
Fırsatlar
• Dünyada, pek çok toplumsal ve ekonomik sorunun çözümünde kooperatiflerin sağladığı
katkı ve faydanın giderek daha yaygın biçimde algılanması,
• Kooperatiflerin, üçüncü sistem yaklaşımı çerçevesinde, devlet ve özel sektör alanı dışında
hizmet üretme ve istihdam yaratma potansiyeli,
• AB ve diğer uluslararası kuruluşların kooperatifler yolu ile kalkınma modeline duydukları
ilginin artarak devam etmesi ve proje bazında kaynak sağlaması,
• Son yıllarda uluslararası alanda birim kooperatifler arasında işbirliğinin artması,
• Toplumun eğitim düzeyinin yükselmesinin “bilinçli ve sağlıklı” kooperatifleşmeye
kazandıracağı ivme,
• Üretim, haberleşme ve bilişim teknolojilerinin giderek gelişmesi.
34
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
4.2. Öncelikli Sorun Alanları
Katılımcı bir anlayışla yürütülen ve uzun bir çalışmanın ürünü olan SWOT analizi
sonuçlarından hareketle, kooperatifçilik stratejisinin yöneleceği stratejik önemdeki öncelikli
sorun alanları paydaş kuruluşlarla birlikte aşağıdaki tabloda yer aldığı gibi tasnif edilmiş ve
ilerleyen bölümlerde sorun alanlarının kaynağı ve niteliği konusunda müşterek açıklamalara
yer verilmiştir.
Tablo 8- SWOT Analizi-Öncelikli Sorun Alanı İlişkisi
SWOT Analizi (Zayıf Yanlar ve Tehditler) Öncelikli Sorun Alanları
• Etkin ve sürdürülebilir bir kooperatifçilik
politikası oluşturulmasında yaşanan eksiklikler,
• Kamunun genel gözetim, düzenleme, denetim
ve yaptırım konusunda yaşadığı yetersizlikler;
kaynak, yetki ve yeniden organize edilmeleri ihtiyacı,
• Kooperatiflerin sosyal ve ekonomik önemine
ilişkin istatistikî verilerin yetersizliği,
• Kooperatiflere yönelik devlet desteklerinin
giderek azalması, ilgili Bakanlıklar dışında kalan
kamu kurumlarında kooperatifçiliğin gelişimi ile ilgili
yapılan çalışmaların yetersizliği veya bu konulara
arzu edilen ölçüde ilgi gösterilmemesi,
• Bazı alanlarda kooperatiflere tanınan
avantajların, değişik faktörlerin etkisiyle ortadan
kaldırılmasına yönelik çalışmalar.
Kamu Hizmet Sunumu ve Kooperatifçiliğe
Elverişli Bir Ortam Oluşturulması
Konusunda Yaşanan Aksaklıklar
• Yeterli eğitim, yayın, araştırma ve geliştirme
faaliyetinin olmaması,
• Özellikle tarımsal amaçlı kooperatifler başta
olmak üzere, ortakların eğitim seviyesinin düşüklüğü,
• Ortakların kooperatif faaliyetlerine olan ilgisizliği
ve ekonomik olayları algılama sorunu,
• Toplumda kooperatifçilik kültürü ve bilincinin
yeterince yerleşmemiş olması; ekonomik işbirliğinin
sağladığı katkı ve faydaların tam olarak idrak
edilememesi,
• Sivil toplum kuruluşlarının (sendikalar, meslek
odaları, tüketici dernekleri vb.) kooperatifçiliğe olan
ilgisinin giderek azalması.
Eğitim, Bilinçlendirme ve Araştırma
Faaliyetlerindeki Yetersizlikler
35
• Birim kooperatiflerin az ortaklı ve küçük ölçekli
bir yapıya sahip olmaları,
• Üst örgütlenme yetersizliği ve kooperatifler arası
işbirliğinin yeterince ve her düzeyde sağlanamaması,
• Eksik üst örgütlenme ile irtibatlı olarak, birim
kooperatiflere yönelik, eğitim, denetim, danışmanlık,
teknik ve yasal hizmet sunumunun yetersizliği,
• Konut yapımı ve tarım alanında sayıca
yoğunlaşmanın olması; diğer sektörlerde oldukça
düşük etkinlik düzeyi,
• Toplum genelinde “kişiler arası güven,
dayanışma ve ortak iş yapma kültürü” gibi değerleri
de kapsayan sosyal sermayenin düşüklüğü,
• Çok uluslu şirketlerin kooperatiflerin “yerel”
düzeydeki üstünlükleri ve ayrıcalıklı durumları için
bir tehdit oluşturmaları,
• Şirket birleşmeleri yolu ile yaratılan ekonomik
ölçek büyüklüğünün kooperatiflerin rekabet gücünü
ve pazar paylarını olumsuz yönde etkilemesi.
Örgütlenme ve Kooperatifler Arası
İşbirliği Sorunu
• Kooperatiflerin sürekli finansmana erişim ve
teminat yetersizliği sorunu yaşamaları,
• Kooperatif ortakların düşük ortaklık payı
yüklenmeleri nedeniyle yaşanan sermaye yetersizliği,
• Artan küresel ve ekonomik riskler.
Sermaye Yetersizliği ve Uygun
Finansmana Erişim Sorunu
• Mevcut iç ve dış denetim mekanizmasının etkili
ve yol gösterici olmaması,
• Bazı kooperatif türlerinde yaşanan
olumsuzluklar nedeni ile ortaya çıkan güven ve imaj
sorunu.
Denetim ve İmaj Sorunu
• Kooperatif yöneticilerinin işletme yönetimi
konusunda bilgi ve deneyim eksikliği, profesyonel
yönetici istihdam edilememesi,
• Yönetim kurulu üyeliği için eğitim ve
sertifikasyon koşulunun olmaması,
• Kooperatif içi bürokrasi sebebiyle hızlı karar
alma ve uygulamada ortaya çıkan aksaklıklar.
Kurumsal ve Profesyonel Yönetim
Eksikliği
• Mevzuat, uygulama ve uzun yargılama
sürecinden kaynaklanan aksaklıklar,
• Çok sayıda gayrı faal durumda bulanan ve
tasfiye olmayı bekleyen kooperatifin varlığı,
• Yasal konularda danışmanlık hizmeti verecek
kurumların olmaması.
Mevzuat ve Uygulamadan Kaynaklanan
Sorunlar
SWOT Analizi (Zayıf Yanlar ve Tehditler) Öncelikli Sorun Alanları
36
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
1. Kamu Hizmet Sunumu ve Kooperatifçiliğe Elverişli Bir Ortam Oluşturulması
Konusunda Yaşanan Aksaklıklar
Türkiye’de kooperatifçilik hareketinin kurumsallaşmaya başladığı tarihten itibaren,
devletin destekleyici ve yönlendirici etkisi yanında, müdahale etkisinin de varlığı her zaman
hissedilmiştir. Devlet, kooperatifçiliğin gelişmesiyle yakından ilgilenmeye, onları etkilemeye
çalışmış; sosyal ve ekonomik ortamın iyileştirilmesi ve kalkınma çabalarına destek olunması
amacıyla kooperatifler üzerinde inisiyatifi de ele alarak yürürlüğe koyduğu kanunlarla
uygulama alanına girmiş; yapılan düzenlemelerle ekonomik faaliyet bakımından oldukça
etkili olan tarım kredi kooperatifleri ve birlikleri ile tarım satış kooperatifleri ve birlikleri
gibi kooperatiflerin yönetiminde söz sahibi olmayı yasal bakımdan da sürdürmüştür. Bu
itibarla, devletin vesayeti altında bulunan ve mali açıdan devletçe desteklenen güdümlü
kooperatifler yaygınlaşıp gelişmiştir.221
Kamu destekleri ve beraberinde yaşanan müdahaleler nedeniyle, kooperatiflerin
devlete bağımlılığı sürekli artmış ve kooperatifler adeta birer kamu kuruluşu niteliğine
bürünmüştür. Bu durum, kooperatif ortaklarının da bakış açısını olumsuz etkilemiş, devletkooperatif
kavramı birbirine karışmış, kooperatiflerin ortaklarca sahiplenilmesi ve ortaklık
bilincinin gelişmesi mümkün olamamıştır. Bu konuda çarpıcı bir bilgi vermek gerekirse, GTBGTHB
tarafından 2008 yılında gerçekleştirilen “Kooperatifçilik Sektörü Anket Çalışması”nda,
devlet-kooperatif ilişkileriyle ilgili kapalı uçlu bir soruya; tarımsal amaçlı kooperatiflerin
ortakları olan katımcıların yüzde 34’ü, “kooperatifler, devletin birer kurumu olması gerekir”
şeklinde bir yanıt vermiştir. Bu sonuç, halen algılamanın ne yönde olduğunu açık bir biçimde
ortaya koymaktadır.
Genel olarak Türkiye’de, uzun yıllar kamu kurumu gibi faaliyet gösteren tarım satış
ve kredi kooperatifleri ile sık sık başarısızlık ve yolsuzlukların gündeme geldiği konut yapı
kooperatifleri, kooperatifçiliğin görünen yüzü olmuş; kooperatifçiliğin bir dayanışma ve
üretim biçimi olduğu ve esas olarak özel girişim niteliği gözden kaçırılmış veya saklı kalmıştır.
Günümüz Türkiye’sinde kamu yönetimi açısından bakıldığında, kooperatiflerden
sorumlu birden fazla kamu kuruluşu olması nedeniyle, kooperatifçilik uygulamalarındaki
farklılıklar ve koordinasyon eksikliği dikkat çekmektedir.
Kamu kaynaklı diğer bir sorun, bakanlıklar düzeyindeki örgütlenmelerin, bürokratik
işleyiş ve anlayış nedeniyle, gerekli adımları atma yönünde yeterli esnekliğe sahip
bulunmamasıdır. Şöyle ki, kooperatifçilik ile ilgili Bakanlıklar, genel politika ile ilgili ve
sorunun bütününü kapsayan çalışmalar dışında, kuruluş formalitelerini tamamlamak,
şikayetleri sonuçlandırmak gibi rutin sayılabilecek işlere daha fazla ağırlık vermektedir.
23 Türk Kooperatifçilik Kurumu, Karınca Dergisi, Gündemden Düşmeyen Konu: Devlet Kooperatif İlişkileri, Yıl: 64, Sayı: 739, Türk Kooperatifçilik Kurumu
Yayınları, Temmuz 1998.
37
Bu da kurumların kırtasiyecilik içinde boğulması ve genel politika sorunları üzerinde
yeterince durulmaması gibi sonuçları doğurmaktadır. Bu tespit, 1968 yılında Devlet Planlama
Teşkilatı (08/06/2011 tarih ve 27958 sayılı Mükerrer Resmi Gazetede yayımlanan 641
sayılı KHK sonrası Kalkınma Bakanlığı) tarafından oluşturulan Özel İhtisas Komisyonu’nun
hazırladığı “Kooperatifçilik Sorunları Araştırması”nda yer almıştır. Ancak o günden bu
yana ilgili kurumların hizmet anlayışında olumlu yönde bir değişimin halen yaşanmadığı
gözlenmektedir.
Öte yandan, denetim ve sistemin genel gözetimindeki yetersizlikler toplumda
kooperatifçiliğe karşı güvensizliği artırmakta, uygun kooperatifçilik ortamı oluşturulmasını
baştan engellemektedir.
Diğer bir sorun, kooperatifçilik alanına ilişkin konularda karar alma ve politika
oluşturma sürecine, temsil ve baskı gücü eksikliği nedeniyle kooperatifçilik sektörünün
yeterince katılamamasıdır. Bu durum, karar alıcıların harekete geçirilmesini ve sorunların
çözümü ile ilgili ciddi adımlar atılmasını güçleştirmektedir.
Bu durum, son yıllarda kooperatiflere yönelik vergi politikasının olumsuz olarak
değişmesi sürecinde de yaşanmıştır. Türkiye’de uzun yıllar kooperatiflerin –dünya
örneklerinden hareketle - vergi avantajı ile teşvik edilmesi yolu seçilmiş, bu kapsamda
kooperatiflere, kurumlar vergisi muafiyeti ve katma değer vergisi istisnaları ile küçük
ölçekteki diğer muafiyet ve istisnalar tanınmıştır. Ancak, son yıllarda bazı kooperatifler
(tüketim, motorlu taşıyıcılar ve belli şartlar dahilinde konut yapı kooperatifleri) kurumlar
vergisi kapsamına alınmıştır. Yine, katma değer vergisi ile ilgili istisnaların kaldırılmasına
yönelik düzenlemeler de son zamanlarda hayata geçirilmiştir. Fakat bu düzenlemelerin
gerekliliği veya sağlayacağı katkılar, kooperatiflerin kendine özgü yapıları dikkate alınarak
etraflıca tartışılamamıştır.
Diğer taraftan, benzer bir uygulama rekabet hukuku açısından ortaya çıkmaktadır.
Türkiye’de kooperatif şeklinde gerçekleştirilen bazı birleşmeler, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun kapsamında bazı uygulamalarda “teşebbüs birliği” olarak
değerlendirilmektedir. Anılan Kanunun 4. maddesi gereğince belirli bir mal veya hizmet
piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını
taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan karar veya eylemler hukuka
aykırı veya yasak olarak kabul edilmektedir. Ancak, uygulamada bu hükmün kooperatiflerin
özel niteliklerini ve işlevlerini dikkate almadan geniş bir şekilde yorumlandığı, işletmeler
arasındaki bazı kooperatif şeklindeki birleşmelerin rekabet hukukuna aykırı olduğu kabul
edilerek cezai yaptırımlar uygulandığı görülmektedir.
Öte yandan, Türkiye’de kooperatifçilik, içinde barındırdığı sorunlara rağmen, bireysel
ekonomisini korumak ve geliştirmek güdüsüyle 8,1 milyon insanımızın gönüllü olarak
38
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
katıldığı bir ekonomik girişim modelidir. Bu çerçevede, kooperatifçiliğin ihtiva ettiği kendine
has özellikler, ayrı bir mevzuata sahip olmaları, hizmet sunumu ve geliştirilmesi ile ilgili objektif
kararların alınması gerekliliği, bu alanda özel düzenlemeler yapılmasını ve yeni politikalar
oluşturulmasını zorunlu kılmaktadır. Kaldı ki, Türkiye’de kritik önem arz eden ve uzmanlık
gerektiren ekonomik sektörlerde bu endişeden hareketle özerk kuruluşlar oluşturulmuş,
düzenleme ve denetleme görevleri tamamen bu kuruluşlara bırakılmıştır.
Bu kapsamda, kooperatiflerin çok ortaklı kuruluşlar olmaları nedeniyle hem güven
ortamı oluşturma hem de mağduriyetleri önleme konusunda devlete düşen kamusal
sorumluluğun sonucu olarak, ihtiyaç duyulan kamu yönetimi yapısının bu çerçevede
ele alınarak tartışılmasında da yarar görülmektedir. Bununla birlikte, kooperatifçiliğin
geliştirilmesi için yeni öneriler üretilmesi, uygulamaya hakim olunabilmesi ve kamu kurumları
arasında uygun ve etkin bir konumun sağlanması ancak yeterli araştırma, veri-bilgi toplama
ve yeni bilgi, politika ve çözümler üretilebilmesi ile mümkündür. Bu nedenle, kooperatiflerin
faaliyet gösterdikleri piyasaların, ekonomik koşulların, uygulama sorunlarının, ülke içi ve dışı
ekonomik faaliyetlere ilişkin gelişmelerin takip edilmesi, elde edilen bilgilerin de kurumsal
düzeyde muhafaza edilmesi büyük önem taşımaktadır.
Sonuç olarak, kooperatifçiliğe güven ve etkinlik kazandırmak, toplumun ve ortakların
pozitif algılamasını güçlendirmek, devlet olarak yeterli ve etkili bir kooperatifçilik hizmeti
verebilmek amacıyla, tek görevi “kooperatifçiliğin ve kooperatif sistemin ülkemiz ekonomik
ve sosyal kalkınmasına istenilen ölçüde katkı sağlamasına yönelik önlemleri almak ve
hizmetin gereklerini kararlılık içinde, hızlı ve etkin biçimde yerine getirmek” olan bir kamu
örgütlenmesine azami derecede ihtiyaç bulunduğu anlaşılmaktadır. Ya da, kooperatifler
konusunda görevli Bakanlıkların “politika oluşturma, düzenleme, denetleme ve hizmet
kapasitelerinin arttırılması, kaynak ve personel yapısının güçlendirilmesi” yöntemi üzerinde
durulmalıdır.
2. Eğitim, Bilinçlendirme ve Araştırma Faaliyetlerindeki Yetersizlikler
Kooperatifçiliğin geliştirilmesi amacıyla, kooperatif ilke ve yöntemlerinin kooperatif
ortaklarına, yöneticilerine, çalışanlarına ve bütün halka ve özellikle de gençlere ve toplumun
kamuoyu önderlerine öğretilmesi şeklinde ifade edilen kooperatif eğitiminin geliştirilmesi
ilkesi, kooperatifçiliğin temel ilkelerinden birisidir. Kooperatifçilik hareketinin başarısı
açısından ortaklar, yöneticiler ve yerel halkın eğitimi büyük önem arz etmektedir. Örneğin
İngiltere’de, kooperatif çalışanlarının ve ortakların temel eğitimi 1919 yılından bu yana
Manchester’da kurulu “The Cooperative College”da gerçekleştirilmektedir. Yine Almanya’da,
“Alman Kooperatifler Akademisi (ADG)” kooperatiflere yönelik eğitim hizmeti sunmaktadır.
Türkiye’de ise ortaklar, çalışanlar, yöneticiler ve halkın kooperatifçilik konusunda
eğitilmesine maalesef önem verilmemekte, genel olarak toplumun kooperatifçilik konusunda
bilgilendirilmesi ihmal edilmektedir. Bu koşullarda kooperatif yönetim organlarına seçilen
39
ortakların sorumluluklarını bilmedikleri ve doğal olarak yöneticilerin görevlerini etkin olarak
yapamadıkları gözlenmektedir. Keza, GTB-GTHB tarafından 2008 yılında gerçekleştirilen
“Kooperatifçilik Sektörü Anket Çalışması”nda, ankete katılan yönetici ve ortakların büyük
çoğunluğunun kooperatifçilik konusunda hiçbir eğitim almadıkları yönünde bulgulara
rastlanılmıştır.
Bu kapsamda, kooperatifçilik eğitiminin istenilen düzeye ulaşmamış olması ve
kurumsallaştırılamaması, ülkemiz kooperatifçiliğinin önündeki en önemli sorunlardan
biridir. Türkiye’de kooperatiflerin eğitim sorunu aslında başta örgütlenme olmak üzere
diğer sorunlarla irtibatlıdır. Kooperatif ortakları ile yönetici ve denetçilerinin eğitimi, 1163
sayılı Kooperatifler Kanunu ile hem üst kuruluşlara hem de ilgili Bakanlığa verilmiştir. Üst
kuruluşların örgütlenme yetersizlikleri ve dolayısıyla kaynak sağlayamamaları bu işlevlerini
yerine getirmelerini engellemiştir. Konunun devleti ilgilendiren yönünde de aynı sorun söz
konusudur. Bu amaçla oluşturulmuş olan Tanıtma ve Eğitim Fonu amacına ulaşamamıştır.
Kooperatifçilik konusunda eğitim veren/vermesi beklenen hem devlet hem de özel
kurum ve kuruluşların yeterli imkâna sahip olmamaları, neticede kooperatifçilik kültürü,
ortaklık bilinci ve uygulama bilgisi yetersizliklerinin görülmesi ve kooperatif-ortak ilişkilerinin
zayıf kalması sonucunu doğurmaktadır. Esasen, uygulamaya yönelik pratik eğitimin yaygın
olmaması, üniversitelerin ilgili bölümlerinde kooperatifçilik dersleri ve araştırmalarına
yeterince önem verilmemesi, eğitimin önemli parçalarından olan yazılı ve görsel basında da
konuya fazla değinilmemesi en başta gelen önemli eksikliklerdir.
Ayrıca, kooperatifçiliğin geliştirilmesi için; kooperatifçilik, işletme yöntemleri ve
finansman olanaklarıyla ilgili araştırma, inceleme ve yayın faaliyetlerinin geliştirilmesi
ve desteklenmesi gerekmektedir. Araştırma ve incelemelerin yeterli düzeyde olmaması
kooperatiflerimizin yeni ekonomik koşullara uyum sağlayamaması, dünya ölçeğinde
yeni bilgileri ve teknolojileri uygulama olanaklarını kısıtlamaktadır. Bu olumsuz durum,
kooperatiflerin ulusal ve uluslararası ölçekteki diğer kuruluşlarla rekabet şanslarını da
oldukça azaltmaktadır.
Dolayısıyla, dünya genelinde birçok ülkede uygulama alanı bulan, kooperatiflere,
yöneticilerine, ortaklarına, çalışanlarına ve genel olarak kooperatifçilik sektörüne,
kooperatifçilik, ekonomi, finans, hukuksal yapılar ve işletmecilik konularında bilgi üretimi ve
aktarımı sağlayacak ar-ge tabanlı kurumsal yapı ya da yapılara Türkiye’de de büyük oranda
ihtiyaç duyulmaktadır.
40
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
3. Örgütlenme ve Kooperatifler Arası İşbirliği Sorunu
Türkiye’de, sayıca çok fazla ancak az ortaklı bir kooperatif yapısının hakim olması,
öncelikle örgütlenme becerisi ile ilgili bir soruyu akla getirmektedir. Esasen, toplumların
elbirliği, işbirliği ya da güç birliği yaparak zorlukları aşma-başarma bilinç ve yeteneklerini
gösteren toplumsal “ortaklık kültürü” diye ifade edilen olgunun, ülkeden ülkeye farklılıklar
gösterdiği ve birçok ekonomik, psikolojik, tarihsel, toplumsal ve kültürel nedenle irtibatlı
olduğu bilinmektedir.
Son yıllarda, bu konularla ilgili olarak uluslararası alanda birçok araştırma yürütülmekte;
ve bu hususlara karşılık gelen ve “sosyal sermaye” şeklinde ifade edilen bir kavram ortaya
atılmaktadır. Birlikte ve organize iş yapabilmek için, toplumların güçlü bir sosyal sermayeye
ihtiyacı olduğu belirtilmektedir. Sosyal sermaye ile daha çok görünmeyen güven,
işbirliği, dayanışma gibi soyut değerler ifade edilmektedir. Sosyal sermayenin beşeri
ve fiziki sermayeyi bir araya getirme gibi önemli bir işlevi bulunmaktadır. Günümüzde
birçok ülkede temelde ekonomik gelişme için gereken yüksek ekonomik performans ve
büyüme hızı mevcut iken, aynı zamanda sosyal sermayenin unsurları olan işbirliği, güven
ve dayanışmanın yetersizliği nedeniyle istenilen gelişme düzeyi yakalanamamaktadır. Bir
toplumun temelde birbirine duyduğu güven, onun birlikte iş yapabilme kültür ve
ortamının gelişmesine uygun bir ortam hazırlamaktadır. Özellikle ekonomik yaşamda
çok önemli olan bu unsurlardaki artış, üretkenliğin ve verimliliğin artmasına yol açacak
öneme sahiptir. Aksine sosyal sermayesi yani birlikte iş yapabilme kültürü zayıf olan
toplumlarda üretim yetersiz, verimlilik düşük ve bunun yanında israf ve yolsuzluk
yüksek oranlarda gerçekleşmektedir. Bir toplumda sosyal sermayenin temel belirleyicisi
olarak kabul gören “kişiler arası güvenin” ölçülmesi için yürütülen “Dünya Değerler Anketinde”
sorulan bir soruda gizli görünmektedir. Anketin sonuçlarına bakıldığında, ülkemizin sosyal
sermaye açısından iyi bir durumda olmadığı görülmektedir. Çünkü Türkiye’de “insanlara
güvenirim” diyenlerin oranı yüzde 6,5 gibi çok küçük bir oran çıkmıştır. Güven unsurunun çok
yüksek olduğu ve buna bağlı olarak yüksek bir sosyal sermayeye sahip ülkelerin ise gelişmiş
ülkeler ve özellikle de İskandinav ülkeleri olduğu dikkat çekmektedir. Yapılan ankette söz
konusu oranlar Norveç’te yüzde 65,3; İsveç’te yüzde 59,7; Kanada’da yüzde 52,4 düzeyinde
gerçekleşmektedir.231
Özellikle yüksek sosyal sermayeye sahip ülkeler, (İsveç, Norveç, Kanada) aynı
zamanda iyi işleyen kooperatifçilik sistemine sahip ülkelerdir. Bu açıdan, sosyal sermayenin
arttırılmasında diğer faktörlerin yanında, kooperatifler gibi dayanışma örgütlerinin önemli
bir katkısı olduğu düşünülmektedir. Öyle ki, Avrupa Birliği Komisyonu’nun 2001 yılındaki
“Avrupa Girişimi İçerisinde Kooperatifler” başlıklı istişare belgesinde, kooperatiflerin asli
23 Asuman Altay, Bir Kamu Malı Olarak Sosyal Sermaye ve Yoksulluk İlişkisi, Ege Akademik Bakış / Ege Academic Review, 7(1) 2007: 337–362,
41
işlevlerinden biri olarak, “Kooperatifler demokratik olarak yönetildiğinden ve ekonomik
açıdan yönetime katılmaya olanak sağladığından, güven yaratır, sosyal sermaye
oluşturur ve muhafaza eder.” şeklinde bir tespite yer verilmiştir (Avrupa Toplulukları
Komisyonu 2001: 26).
Türkiye’nin yaşadığı en büyük eksikliklerden birisi, örgütlenmenin önünde engel
oluşturan sorunların çözümlenememiş olmasıdır. Daha önceki bölümlerde belirtildiği
gibi, Türkiye’de bulunan kooperatif sayısı, dünya genelindeki kooperatif sayının yüzde
10’una tekabül etmekte, ancak ortak sayısı açısından bakıldığında bu oranlar çok düşük
düzeyde kalmaktadır. Örneğin Almanya’da, 2000 konut yapı kooperatifi yaklaşık 3 milyon
ortağa sahipken, Türkiye’de yaklaşık 54.000 konut kooperatifinin bu sayıda ortağı dahi
bulunmamaktadır. Ayrıca, dünyada kooperatifler toplumsal ve ekonomik ihtiyacın olduğu
hemen her alanda faaliyet gösterebilmektedir. Ancak Türkiye’de kooperatifçilik esasen
tarımsal kooperatifler ve konut kooperatifleri üzerinde yoğunlaşmış olup, kooperatiflerin
önemli sayısal artış gösterdiği yıllar da, devletin çeşitli alanlarda (tarım, konut inşaatı vb.)
cazip ve uygun koşullarda krediler verdiği zamanlara rastlamaktadır. Türkiye’de yeni bir
kooperatif kurulması veya kooperatiflerin bir alanda yoğunlaşması olgusu; sinerji oluşturma,
dayanışma ve ortaklaşa iş yapma odaklı olmaktan çok, “devletin tanıdığı bazı kolaylıklardan
veya sağladığı bazı imkanlardan yararlanmak” için yerine getirilmesi gereken bir formalite
olarak görülmektedir.24 1
Bu bakımdan, esasen dayanışma ve güven gibi değerleri içeren örgütlenme becerisi
eksikliği ile ilgili sorunların ortadan kaldırılması için, kooperatifçiliğin kurumsal, yasal ve
uygulama alt yapısının uluslararası esaslara ve ihtiyaçlara göre yenilenmesi ve güven
ortamının sağlanması gerekli görülmektedir.
Öte yandan, kooperatiflerin çok ortaklı olması ve birçok alanda faaliyet gösterebilmesi,
yani örgütlenme becerisi bağlamında ortaya çıkan eksiklik ve aksaklık; kooperatiflerin diğer
kooperatiflerle yatay ve dikey işbirliğine yönelmesi konusunda da kendisini göstermektedir.
Genel olarak Türkiye’de kooperatiflerin üst örgütlere katılım oranı yüzde 25 civarındadır.
Kooperatif türleri itibariyle üst örgütlenmeye bakıldığında,-örgütlenmeye zorlayan
düzenlemeler veya diğer fiili faktörlerin etkisiyle- Tarım Kredi, Pancar Ekicileri, Tarım Satış ile
Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet kooperatiflerinde üst örgütlere katılımın yüksek olduğu,
bunun dışında kalan kooperatif türlerinde ise üst örgütlenmenin çok düşük seviyede kaldığı
görülmektedir.
Zira, Türkiye’deki gönüllü ortaklığa dayalı mevcut üst örgütlenme modeli uzun bir
zaman vergi kanunları ile teşvik edilmiş olmasına karşın, beklenilen başarıyı sağlayamamıştır.
Kaldı ki, 2006 yılında vergi kanunlarında yapılan değişiklikler ile bu teşvikler de kaldırılmıştır.
241Güngör URAS, Yoksullukla Mücadelede Kooperatifler, 12/03/2003 Tarihli Köşe Yazısı, Milliyet.
42
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Bu başarısızlığın temel nedenleri; üst örgütlere ortaklığın gönüllülük esasına bağlı
olması ve mevcut üst örgütlerin yetersiz mali kaynak ve organizasyon yapısı nedeniyle etkin
olamaması ve kendisinden beklenen faydayı sağlayamamasıdır.
Şöyle ki, gönüllülük esasına dayalı üst örgütlenme, yapılacak olan faaliyetleri ve üst
kuruluş hizmetlerini çoğu zaman sekteye uğratabilmektedir; Türkiye’de faaliyet gösteren
birçok üst kuruluş örneğinde, denetim görevi olan ve bu amaçla denetim elemanı istihdam
eden üst kuruluşların kendilerine ortak olan kooperatifleri denetime yönelmeleri halinde,
denetime muhatap olan birim kooperatiflerin üst kuruluştan ayrılma yolunu seçtikleri,
yine eğitim ve yayın faaliyetine girişen üst birliklerin bu faaliyetlerinin maliyetine birim
kooperatiflerin katılmaktan çoğu zaman imtina ettikleri gözlenmektedir.
Neticede, Türkiye’de kooperatif sektöründe üst örgütlenmenin istenilen düzeye
ulaşamamış olması, birim kooperatiflere sunulması gereken ve 1163 sayılı Kanun’da
öngörülen teknik destek, eğitim ve denetim gibi hizmetlerin yetersiz kalmasına neden
olmakta; büyük ölçekli iş görme, araştırma ve geliştirme, yol göstericilik ve baskı grubu
faaliyeti gibi üst örgütlerin fayda ve işlevleri hayata geçirilememekte ve işbirliği etkisi zayıf
kalmaktadır. Bu durum, Türk kooperatifçiliğinin gelişmesini engelleyici önemli bir sorun
olarak görülmektedir.
Uluslararası iyi uygulamalar göstermektedir ki, kooperatifçilik sistemlerinin başarılı
bir şekilde işlemesi ve kooperatiflerin kooperatifçilik ilke ve değerlerine uygun faaliyet
gösterebilmesi için; düzenleme kararlarına katılan, kendi kendini yöneten, üyelerine her
türlü hizmeti sunabilen ve üyelerini denetleyebilen bir kooperatif üst örgütlenme yapısının
varlığına ihtiyaç vardır. Bu kapsamda, ülkemiz kooperatifçiliğinin en önemli sorunlarından
olan üst örgütlenme eksikliği ile ilgili olarak, farklı bir modele ihtiyaç olduğu açıktır. Zorunlu
ortaklık temeline dayalı bir örgütlenme modeli dahil yeni önerilerin tartışılmasına gerek
vardır. Strateji belirleme sürecinde bu yönde öneriler sıklıkla dile getirilmiş olup, konunun
farklı boyutları ile birlikte ele alınarak değerlendirilmesinin ve yeni çözümler üretilmesinin
elzem olduğu düşünülmektedir.
4. Sermaye Yetersizliği ve Finansmana Erişim Sorunu
Kooperatifler diğer işletme türlerinden farklı olarak, insan varlığına maddi varlıklardan
daha fazla önem vermektedirler. Diğer bir ifadeyle, kooperatifler kârın maksimizasyonundan
çok, belirlenen hedeflere ulaşabilmek için uğraşmaktadırlar. Bununla birlikte, her ekonomik
teşebbüste olduğu gibi kooperatiflerde de amaca ulaşabilmek için mali kaynaklara ihtiyaç
duyulmaktadır. Kendilerine özgü özellikleri nedeniyle kooperatiflerin finansal sorunları
normal bir işletmenin sorunlarından daha çeşitli ve ciddidir. Bilhassa, temelde kâr amacı
güdülmemesi nedeniyle alıkonulan kârların büyük önem arz etmemesi, ortaklar tarafından
yapılan sermaye katkısının sınırlı kalması ve tahvil ve hisse senedi gibi finansal varlıklar
yoluyla kaynak temin edilememesi bu özelliklerin başında gelmektedir. Bu durumun en
43
önemli sonucu ise sermaye yetersizliğidir. Mali güçleri sınırlı olan ortakların bir araya gelerek
kurdukları kooperatiflerin öz kaynakları, günün ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde değildir.
Şöyle ki; kooperatiflerin sermayesi, ortaklarının taahhüt ettikleri ortaklık paylarından
oluşmaktadır. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 19. maddesinde; kooperatife giren
her şahıstan en az bir ortaklık payı alınması gerektiği, kooperatife giren ortakların en fazla
5000 pay taahhüt edebilecekleri, bir ortaklık payının değerinin Bakanlar Kurulu Kararı ile
artırılabileceği hüküm altına alınmıştır. Yakın zamanda, 14.07.2009 tarih ve 2009/15233
sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla bir ortaklık payının değeri 100 TL’ye yükseltilmiştir. Bu artışın
kooperatiflerin öz kaynak yapısında kısmi bir iyileşme sağlayacağı öngörülmekle birlikte,
değişen ekonomik koşullar karşısında yeterli olmadığı, bu nedenle belli aralıklarla gözden
geçirilerek yeniden bir artışa gidilmesinin yararlı olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, 1163
sayılı Kanun’un 19. maddesinde yer alan ortakların en fazla 5000 pay taahhüt edebilecekleri
yönündeki kısıtlayıcı hükmün kaldırılması da bu amaca hizmet edecektir.
Diğer taraftan, Türkiye’de kooperatifler, uzun bir uygulama geçmişleri olmasına
rağmen, finansal sorunlarının çözümüne destek verebilecek kurumsal bir yapıya
kavuşamamışlardır. Geçmiş dönemlerde bazı geçici finansal destekler sağlanmış ise de bunlar
sistematik ve sürekli bir kurumsal yapıya dönüştürülememiştir. Bunun sonucu olarak bugün
gelinen aşamada, kooperatifler büyük finansal sorunlarla karşı karşıya bulunmaktadırlar. Bu
finansal sorunların günümüzün piyasa koşulları çerçevesinde karşılanması da pek mümkün
görülmemektedir. Ayrıca, güçlü bir yapıya sahip olmayan kooperatiflerin kredi kurumlarından
yeterince teminat gösteremedikleri için kredi sağlamaları da imkânsız olmaktadır.
Dünya kooperatiflerinin finansmanı denildiğinde, ilk akla gelen kurumlar, kooperatifler
tarafından kurulmuş kooperatif bankalarıdır. Kooperatif bankaları, kooperatiflerin finansal
sorunlarını çözmek amacıyla, aralarında işbirliği artı güç birliğine yönelerek kendi finansal
kurumlarını kurmaları ile ortaya çıkmışlardır. Kooperatif bankaları, ortaklarına işletme
sermayesi ve düşük faizli kredi vermek, ekonomik gelişmelere ilişkin bilgilendirmek ve finansal
konularda danışmanlık yapmak dışında, mevduat toplamak, tahvil çıkartmak ve benzeri
normal bankacılık işlemlerini de yerine getirirler. Strateji belirleme sürecinde, kooperatifler
bankası kurulması önerisi sektör ve bazı kurumlarca da (Sermaye Piyasası Kurulu, Devlet
Planlama Teşkilatı, Türk Bankalar Birliği) dile getirilmiştir. Ancak, Türkiye’de bir kooperatif
bankası kurulması zor bir girişim olarak değerlendirilmektedir. Öte yandan, “Kooperatifçilik
Stratejisi” çalışmaları sırasında, kooperatif ve üst kuruluşları tarafından ortaklaşa bir fon
oluşturulması yoluyla teminat güçlüğünün ortadan kaldırılabilmesinin mümkün olduğu ve
kredi garanti fonu benzeri yapılanmaların olumlu sonuçlar doğurabileceği değerlendirilmiştir.
Bu konuların, farklı boyutları ile ele alınarak gerçekleştirilebilirliği üzerinde araştırma ve
inceleme yapılması uygun görülmektedir.
44
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
Ayrıca, kooperatiflerin banka kredileri dışında, farklı yöntemlerle de
borçlanabilmelerinin, uygun koşullarda kredi temini olanaklarını arttırabileceği
öngörülmektedir. Bu çerçevede, son yıllarda dünya kooperatifçiliğinde uygulama
alanı bulmaya başlayan “yatırımcı ortaklık” ve “tahvil ihracı” gibi enstrümanlara işlerlik
kazandırılmasına yönelik çalışmalar yapılması da yararlı görülmektedir.
Esasen, günümüzde ulusal ve uluslararası kuruluşlar ile bölgesel entegrasyonlar (BM,
Dünya Bankası, AB vb.) tarafından proje bazlı uygun kredi imkanı sağlandığı bilinmektedir.
Amaçlarına ulaşabilmek yönünde iyi projeler üretebilen ve bunları sunabilen kuruluşlar, bu
kaynaklara ulaşma imkânlarına sahiptir. Bu açıdan tüm kooperatif türleri ile ilgili olmasa
bile, özellikle sosyal konut, sanayi, tarım, eğitim, sağlık gibi alanlarda faaliyet gösteren
veya gösterecek kooperatiflerin bu yolla finansman sorunlarını aşabilmeleri mümkün
görülmektedir. Ancak, Türkiye’de kooperatiflerin kurumsal kapasitelerinin genel olarak
düşük olması, nitelikli personel, iletişim ve haberleşme alanındaki yetersizlikler, iyi proje
üretememelerine ve projelere sağlanan hibe ve uygun kredi olanaklarından haberdar
olmamalarına yol açmaktadır. Bu kapsamda, uluslararası fonlar ile Avrupa Birliği fonları
hakkında kooperatif ve üst kuruluşlarını bilgilendirmek ve bu fonlar kapsamında yapılan proje
çağrıları ile söz konusu projelere nasıl katılım sağlayacakları hususunda haberdar olmalarını
sağlamak ve proje üretme kapasitelerini geliştirmek amacıyla çalışmalar yapılmasına ihtiyaç
bulunmaktadır.
5. Denetim ve İmaj Sorunu
Türk kooperatifçiliğinin gelişimi ile yakından ilgili olan bir diğer konu da kooperatiflerde
denetim sorunudur. Kooperatifler, yapıları itibariyle çok sayıda kimsenin belirli bir ekonomik
amaç etrafında bir araya gelmek suretiyle faaliyet gösterdikleri güvene dayalı kuruluşlardır.
Bu nedenle, kooperatif çatısı altında yürütülen faaliyetlerde kamu yararı bulunmaktadır.
Ancak, ülkemiz kooperatifçiliğinde, etkili bir denetim maalesef yapılamamaktadır.
Türkiye’de bulunan kooperatiflerin büyük bölümünü konut yapı kooperatifleri
oluşturmaktadır. Özellikle bazı konut yapı kooperatiflerinde yaşanan başarısızlıklar ve
suiistimallerden ötürü, denetim sorunu sıklıkla gündeme gelmekte, kamuoyunda bu
kuruluşların denetimsiz örgütler olduğu izlenimi oluşmaktadır. Bu durum, kooperatiflere
bakış açısını olumsuz etkilemekte ve kooperatifçilikte ciddi bir imaj sorunu yaratmaktadır.
Türkiye’de genel olarak kooperatif denetim kurulu üyeleri tarafından gerçekleştirilen
iç denetim uygulaması, genel kurul toplantılarında çoğunlukla yönetim kurulu tarafından
hazırlanan denetim kurulu raporlarının okunması işlemi ile sınırlı kalmaktadır. Denetim
kurulu üyeleri, genellikle uzman olmayan kişilerden oluşmakta ve kanun ve anasözleşmeden
kaynaklanan görev ve sorumluluklarını da yeterince bilememekte veya yerine
getirmemektedir. Yine, ortakların denetimi de yılda bir yapılan genel kurul toplantılarında
yöneticilerin ibrasında oy kullanma faaliyeti olarak gerçekleşmekte; yıl içerisinde kooperatifin
45
iş ve işlemleri konusunda yöneticilerden bilgi alma ve denetçilerden bilgi isteme gibi en doğal
ortaklık hakları dahi kullanılmamaktadır. Diğer taraftan, kooperatiflerde üst örgütlenmenin
istenilen seviyeye ulaşmaması ve mevcut üst örgütlerin de yeterince güçlü olmaması
nedeniyle, bu örgütlerde denetim kadroları istihdam edilememektedir. Bu anlamda, yol
gösterici, eğitici, hataları en aza indiren bir üst kuruluş denetimi de gerçekleştirilememektedir.
Ayrıca, kooperatifçilik alanında periyodik dış denetim sağlayan bağımsız bir denetim
sisteminin bulunmaması, muhasebe işlemleri ve diğer işlerin standartlara uygun olarak
yürütülmesinde, kooperatifin ve yöneticilerinin iş performanslarının incelenmesi gibi
konularda eksikliğe yol açmaktadır.
Neticede, yukarıda sıralanan denetimlerin istenilen ölçüde veya hiç gerçekleşmemesinin
sonucu olarak memnuniyetsizlik duyan ortakların şikayetleri de büyük ölçüde devlete
yansımaktadır. Kooperatiflerde devlet denetimi genel olarak; ana sözleşmenin incelenmesi ve
onayı, genel kurul toplantısında temsilci bulundurmak, kooperatiflerin ve üst kuruluşlarının
işlem,
hesap ve varlıklarını müfettiş ile kooperatif kontrolörlerine denetlettirmek şeklinde
gerçekleşmektedir. Bu itibarla kooperatiflerin kamusal yönleri de dikkate alınarak 1163 sayılı
Kanunda kooperatiflerin ilgili bakanlıkların kontrolör ve müfettişleri tarafından denetlenmesi
öngörülmüştür. Ancak, devlet denetimi, kooperatif sayısının çokluğu ve buna bağlı olarak
şikayetlerin fazlalığı ve personel yetersizliği gibi nedenlerle sınırlı kalmaktadır.
Ayrıca, etkin bir denetim mekanizması olmaması nedeniyle önemli bir sorun
oluşturan kooperatiflerle ile ilgili şikayetlerin büyük bölümünün de yargı sürecine taşındığı
gözlenmektedir. Bilhassa ortak-kooperatif arasındaki uyuşmazlıklar, arsa ve inşaat işleri ile
ilgili problemler, genel kurul toplantılarının geçerliliği ve yönetim kurulunun yetki sorunu
gibi konular, ancak uzun süren davalar sonucu açıklığa kavuşabilmektedir. Bu durum, yargıyı
uzun süre meşgul ettiği gibi kooperatiflerin de faaliyetlerini aksatmaktadır.
Öte yandan, Avrupa Birliği ülkelerindeki denetim uygulamaları incelendiğinde,
denetimin etkinleştirilmesi için daha ziyade bağımsız denetim mekanizmalarından
yararlanıldığı görülmektedir. Örneğin Almanya’da kooperatiflerin oluşturduğu denetim
birliklerinin, periyodik olarak kooperatifleri denetledikleri bilinmektedir. Türkiye’de
kooperatiflerin denetimlerini etkinleştirmek amacıyla farklı uygulamalara gidilmesinde
yarar görülmektedir. Ancak ortaya konulacak denetim mekanizmasının ülkemizin hukuki
zeminine ve genel uygulamalara da uygun olması gerekmektedir.
Özet olarak, Türkiye’de mevcut tüm denetim sistemlerinin kooperatiflerde yeterli ve
etkin bir denetimi sağlayamadığı, bu nedenle denetim sisteminin bir bütün halinde yeniden
değerlendirilmesi gerektiği, bu kapsamda; iç denetim sisteminin daha etkin kılınması ile
muhasebe, hukuki ve idari işlemler, iş planları ve işletme performansı gibi konularda periyodik
olarak kooperatif yönetimlerine önerilerde bulunacak ve ortaklara sağlıklı bilgi sağlayacak
bir dış denetim sistemine azami ölçüde ihtiyaç bulunduğu sonucuna varılmaktadır.
46
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
6. Kurumsal ve Profesyonel Yönetim Eksikliği
Türkiye’de çoğu zaman yönetimin bilimselliği küçümsenmekte, kooperatifler genel
itibariyle amatör ruhlu ve zamanlarının çok az bir bölümünü yönetsel görevlere ayırabilen
kimselerce idare edilmektedir. Kooperatif yöneticileri, yasal düzenleme gereği genel kurulda
seçilerek göreve başlamaktadır. Yönetim kurulu üyesi olabilmek için seçilecek kişide bunun
dışında yönetim becerisi sağlayan herhangi bir şart (sertifika, tecrübe, eğitim, uzmanlık vb.)
aranmamaktadır. Yönetim kuruluna seçilen kişilerin genel olarak kooperatifçilik ve yönetim
konularında herhangi bir eğitimlerinin bulunmadığı bilinmektedir.
Yine, ölçek küçüklüğü, buna bağlı olarak profesyonel yönetici ve uzman personel
istihdam edilememesi, üst örgütlerin bilgi ve tecrübelerinden faydalanılamaması, yönetici
ve ortakların asgari düzeyde kooperatif ve yönetim kültürüne sahip olmayışı, kooperatiflerin
başarısının ortaklar arasından seçilen amatör yöneticilerin bilgi ve yeteneklerine bağlı olması
gibi faktörler, kooperatiflerin başarısını olumsuz yönde etkilemektedir.
Diğer taraftan, modern yönetim anlayışında ihtisaslaşma ve iş bölümüne ağırlık
verilmekte ve bütün işletmecilik fonksiyonları çalıştırılmaktadır. Kooperatiflerde de;
finansman, muhasebe, pazarlama, üretim, araştırma-geliştirme ve personel gibi temel
işletmecilik fonksiyonlarının etkin olarak çalıştırılması gerekmektedir. Bir sermaye şirketinin
sahipleri bütün işletme fonksiyonlarında ihtisas sahibi olamayacaklarından veya bütün
fonksiyonlarda uzman olsalar bile bu fonksiyonların tamamının bir kişi tarafından icrasının
pratik olmayacağı düşüncesiyle, ciddi bir ihtisaslaşmaya giderek profesyonel kadro ile
çalışmayı tercih etmektedirler. Dolayısıyla, işletmenin başarısının arttırılması gayesi ile
kurumsal ve profesyonel bir yönetim tarzı benimsenmiştir. Yine, OECD tarafından ilk olarak
1999 yılında geliştirilen ve bazı değişiklik ve ilavelerle 2004 yılında tekrar kabul edilen
“Kurumsal Yönetim İlkeleri”ne göre; bir örgütün kurumsallaşabilmesi için şeffaflık, hesap
verilebilirlik, iletişimin güçlendirilmesi, kişilere göre değişmeyen uzun vadeli hedeflerin
belirlenmesi ve profesyonel yönetim gibi açılımlar gerekmektedir.
Dolayısıyla, kooperatif ve üst kuruluşları, faaliyet gösterdikleri sektörlerde başarılı
olarak ayakta kalabilmek için uluslararası düzeyde uygulanmakta olan modern yönetim
anlayışını benimsemeli ve uygulamalıdırlar. Özellikle, kooperatif yönetim kurulları, genel
kurul ile birlikte kooperatifin kısa, orta ve uzun vadeli amaçları ile hedeflerinin belirlenmesi,
ortaklar ile ilişkiler, genel kurul işlemleri ve atanmış yöneticilerin denetimi gibi konulara
ağırlık vermeli; teknik uzmanlık ve beceri gerektiren ve kooperatiflerin işletmecilik yönünü
ilgilendiren konularda ise işlerin yürütülmesini tamamen profesyonellere bırakmalıdırlar. Bu
anlamda, kurumsal yönetim anlayışının hakim kılınması amacıyla düzenlemeler yapılması ve
diğer yardımcı mekanizmaların harekete geçirilmesi gerekli görülmektedir.
47
7. Mevzuat ve Uygulamadan Kaynaklanan Sorunlar
Türkiye’de kooperatifçilik mevzuatının esasını 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu
oluşturmaktadır. Bununla birlikte, 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında
Kanun ile 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu da, tarım kredi ve
satış kooperatiflerine ve bunların üst kuruluşlarına yönelik özel hükümler içermektedir.
Bu kanunlarda bulunmayan hükümler hakkında, yine 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu
hükümlerine başvurulmaktadır. Öte yandan, Kooperatifler Kanunu’nda aksine hüküm
bulunmaması durumunda, Kanun’un 98. maddesi hükmü gereği, Türk Ticaret Kanunu’nda
yer alan anonim şirketlere ilişkin hükümler uygulanmaktadır.
Kooperatifçilik konusunda Türkiye’de yapılan birçok inceleme ve araştırmada;
kooperatifçiliğin önemli sorunlarının başında dağınık yasal düzenlemelerin geldiği,
kooperatifçiliği düzenleyen yasaların yetersiz ve karışık olduğu, kooperatifçilik ilkeleri
ile temel değerlerini de yeterince kapsamadığı ifade edilmektedir. Ancak, bu konunun
mevzuatın uygulaması bakımından da değerlendirilmesi gerektiği düşünülmektedir.
Türkiye’de kooperatiflerin üç ayrı Bakanlığın görev alanında olması, Bakanlıkların
hazırladıkları anasözleşmelerde, uygulamada ve denetimlerde farklılıklara yol açmakta,
daha çok kooperatif türlerine göre bir yaklaşım geliştirilmekte ve ortak bir uygulama alanı
oluşturulamamaktadır.
Kooperatifçilik alanını düzenleyen temel kanun olan 1163 sayılı Kooperatifler
Kanunu’nun, uluslararası kooperatifçilik ilke ve değerlerine büyük ölçüde uygunluk gösterdiği
çeşitli çevrelerce teyit edilmektedir. Mevzuatın, kooperatifçiliğin ilke ve değerlerinden
uzak olduğu yönündeki eleştiriler, daha çok özel kanunlar olan tarım kredi ve tarım satış
kooperatiflerine ilişkin düzenlemelerden dolayı yapılmaktadır.
Bu kapsamda, devlet tarafından sübvansiyonlu kredi uygulaması ile desteklenen ve
yaygın bir kooperatif türü olan tarım kredi kooperatiflerini düzenleyen 1581 sayılı Kanun’da;
kooperatif, birlik ve merkez birliklerinin çalışma konuları ayrıntılı olarak düzenlenmektedir.
Ayrıca, merkez birliğinin birlik ve kooperatifler üzerinde personel politikası ve işlemler
konusunda oldukça yetkili bir konumda bulunması, genel kurul toplantılarının dört yılda
bir yapılması, üst kuruluşlara katılma zorunluluğu olması, kooperatiflerin tüzel kişilik
kazanması için tescil ve ilan yükümlülüğü bulunmaması, merkez birliği denetim kurullarında
Bakanlık temsilcisinin yer alması gibi bazı hükümler yer almaktadır. Bu düzenlemeler
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun genel yaklaşımı dışında kalmaktadır. Yine, tarım satış
kooperatiflerine ilişkin hususları düzenleyen ve 2000 yılından bu yana yürürlükte olan 4572
sayılı Yasada yer alan bazı hükümler, kooperatiflerin özerkliği ve bağımsızlığını zedeleyici
niteliktedir. Özellikle, kooperatif birliklerinin denetim kurulunda devletin temsilcisinin olması
ve kooperatif ve birlik anasözleşmelerinin de Bakanlar Kurulu’nun onayından geçmesi bu
anlamda değerlendirilebilecektir. Esas olarak, tarım kredi ve satış kooperatiflerinin geniş
48
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
bir toplum kesimine hitap eden kuruluşlar olmaları ve devlet kaynaklarından yararlanmaları
kendine özgü yasal düzenlemeleri beraberinde getirmiştir.
Öte yandan, Türkiye’de kooperatifleri düzenleyen kanunlarda yer alan bazı hükümlerin
uygulamaya ilişkin ihtiyaçları karşılamada eksik kalması ve bir başka deyişle düzenleme
kalitesi düşüklüğü konusu, ciddi ve esas olarak üzerinde durulması gerekli bir sorundur.
Şöyle ki; kooperatifçilik, kendine has özellikleri olan ve özellikle kooperatiflerin
çok ortaklı olmaları nedeniyle uygulama boyutu önem taşıyan bir organizasyondur.
Kooperatiflerin kuruluş ve işleyişinin tabi olduğu 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu öncelikle
bir teşkilatlanma ve usul kanunudur. Bu Kanun ve buna uygun olarak hazırlanmış olan
anasözleşmeler uygulamayı yönetmekte ve işleyişi sağlamaktadır.
Ekonomik ve sosyal hayatta yaşanan gelişmeler sonucu zaman içinde ortaya çıkan
düzenleme ihtiyacı, ancak kanun değişikliği ile giderilebilmektedir. Çünkü anasözleşmelerde
değişiklik yapılabilmesi, intibak sağlamayı gerektirmekte olup, bu da kanun değişikliği
sonucunda anasözleşmelerin genel kurul kararı ile kabul edilmesi halinde mümkündür.
Ancak, kooperatifler konusunda Türkiye’de yaşanan çok başlılık, kanun değişikliği konusunda
harekete geçilmesini ve mutabakata varılmasını engellemektedir.
Bu durumda da, uygulamaya ilişkin ortaya çıkan ihtiyaçlar, eksik düzenleme nedeniyle
sorunların çözümü noktasında çoğu zaman yetersiz kalabilen yargı kararları ile giderilmeye
çalışılmaktadır. Öyle ki, düzenleme ihtiyacının yargı kararlarıyla doldurulmasına yönelik bu
çabalar, Türkiye’de kooperatifler ile ilgili ayrı bir hukuk alanı oluşması sonucunu doğurmuş
ve bu alanda ortaya çıkan ciltler dolusu “yargısal içtihatlar” neredeyse ana kanunlardan olan
Türk Ticaret Kanunu ile ilgili içtihatlara yaklaşmış durumdadır.
Diğer taraftan, kooperatifçilik mevzuatının uygulanmasında özellikle, 13.12.2010
tarihine kadar mülga Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın görev ve yetki alanında bulunan, bu tarih
sonrasında ise 5983 sayılı Kanun ile Kooperatifler Kanunun’da yapılan değişiklik sonucu mülga
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nın görev ve yetki alanına devredilen yapı kooperatiflerinin
ilgilerince (yönetici, denetçi, ortak) tereddüde düşülmekte ve bu tereddütlerle ilgili olarak
Bakanlığa yoğun bir şekilde hukuki görüş talebi gelmektedir. Görüş istenen hususlar ağırlıklı
olarak; genel kurul öncesi ve sonrasındaki işlemler, ortaklık işlemleri, ortakların hakları,
yönetim ve denetim kurulu üyelerinin görev ve yetkileri, tasfiye uygulamalarının nasıl
yapılacağı konularında yoğunlaşmaktadır.
Yine, kooperatiflerle ilgili olarak adli makamlara birçok konu intikal etmekte ve
intikal eden bu konuların çözümü de, ihtisas mahkemelerinin bulunmaması ve yargının
kendine özgü sorunları gibi faktörler nedeniyle çok uzun zaman almaktadır. Kooperatifçilik
uygulamaları ile ilgili olarak mevzuattan kaynaklanan sorunlar konusunda GTB-GTHB
tarafından gerçekleştirilen “Düzenleyici Etki Analizi” çalışmasında yer aldığı üzere,
Kooperatiflere ilişkin olarak yılda ortalama 3.000 hukuk davası Yargıtay’a intikal
etmektedir. Bu davaların yüzde 60’ı kooperatif ve ortak arasında yaşanan uyuşmazlıklar ile
ilgilidir.
49
Diğer taraftan, kooperatif ve üst kuruluşları ile konuyla ilgili bazı kurum ve kuruluşlarca,
1163 sayılı Kooperatifler Yasası’nın denetim, eğitim, üst örgütlenme, ortak-kooperatif ilişkileri,
genel kurul toplantıları, yönetim kurulunca kullanılacak yetkiler konularında değişiklik
önerileri dile getirilmektedir.
Bu kapsamda, kooperatifçilik mevzuatına özgü düzenleme kalitesi düşüklüğünden
ve ortaya çıkan ihtiyaçları giderme esnekliğine sahip olmamasından dolayı bu sorunların
çözümlenmesi ve gelen taleplerin karşılanması güçleşmektedir. Bu nedenle de sıklıkla
kooperatiflerin faaliyetlerinde aksamalar yaşanmakta, kooperatiflerin iş ve işlemleri sekteye
uğramakta ve amacına ulaşan kooperatiflerin dahi tasfiye edilememesi gibi hukuki ve fiili
sorunlar ortaya çıkmaktadır.
Dolayısıyla, kooperatifler mevzuatının uygulamasında öncelikle çok başlılığın
ortadan kaldırılması, kanunun bazı hususlarda idari düzenlemelere izin verecek esnekliğe
kavuşturulması ve yargı süreci ile ilgili olarak ihtisas mahkemeleri ve uyuşmazlık kurulları gibi
önerilerin değerlendirme konusu yapılarak acil çözümler üretilmesi gerekli görülmektedir.
Ayrıca, 14 Şubat 2011 tarih ve 27846 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yeni Türk Ticaret
Kanunu’nun getirdiği yenilikler ile AB düzenlemeleri, BM ve ILO Kararları gibi uluslararası
esaslara uyum sağlanması, değişiklik yapılmasını gerektiren diğer önemli faktörlerdir.
50
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
5. STRATEJİK YAKLAŞIM
5.1. Vizyon
5.2. Genel Amaç
“Kooperatifçiliğe daha elverişli bir ortam sağlamak; toplumda olumlu bir kooperatifçilik
imajı oluşturmak ve sektöre güveni artırmak; verimli ve etkin uygulamaları ortaya çıkarmak;
sürdürülebilirlik, rekabet edebilirlik ve yenilikçiliği sağlamak; kooperatiflerin ekonomik
kalkınmaya ve gelirin daha adil paylaşımına olan katkılarını arttırmaktır.”
5.3. Stratejik Hedefler
Bu aşamada, öncelikli sorun alanlarından hareketle, vizyon ve genel amaç gözetilerek,
stratejik hedeflerimiz belirlenmiştir.
TÜRKİYE KOOPERATİFÇİLİK VİZYONU
“Güvenilir, verimli, etkin ve sürdürülebilir ekonomik
girişimler niteliğini kazanmış bir kooperatifçilik
yapısına ulaşmak”
51
Tablo 9- Öncelikli Sorun Alanı-Stratejik Hedef İlişkisi
ÖNCELİKLİ
SORUN
ALANLARI
STRATEJİK HEDEFLER AÇIKLAMA
Kamu Hizmet
Sunumu ve
Kooperatifçiliğe
Elverişli
Bir Ortam
Oluşturulması
Konusunda
Yaşanan
Aksaklıklar
Kamu Teşkilatlanması
ve Kooperatiflere
Hizmet Sunum
Biçimi Yeniden
Yapılandırılacaktır.
Kooperatifçiliğin ihtiva ettiği kendine has özellikler, ayrı bir
mevzuata sahip olmaları, hizmet sunumu ve geliştirilmesi
ile ilgili objektif kararların alınması gerekliliği, bu alanın
özel bir şekilde düzenlenmesi ve politika oluşturulması
zorunluluğuna yol açmaktadır. Bu nedenle, kooperatifçiliğe
uygun bir iklimin oluşturulmasında, kamu tarafından
üretilecek politikaların sektör temsilcilerinin de katılımı ile
bütüncül bir çerçeve içerisinde değerlendirilmesi büyük
önem arz etmektedir. Ayrıca, kooperatifler ve kooperatiflerin
faaliyet gösterdikleri sektörlerle ilgili daha sağlıklı politikalar
üretilebilmesi için kooperatiflerle ilgili istatistikî bilgilerin
doğru bir şekilde toplanması da gereklidir. Bu kapsamda,
toplumun ilgisini ve güvenini kazanmış bir kooperatifçilik
ortamı oluşturmak amacıyla, kamu teşkilatlanmasının ve
hizmet sunumunun yeniden organize edilmesi ve bunun
için gerekli diğer tedbirlerin alınması hedeflenmektedir.
Eğitim,
Bilinçlendirme
ve Araştırma
Faaliyetlerinde
Yetersizlikler
Eğitim, Danışmanlık,
Bilgilendirme ve
Araştırma Faaliyetleri
Geliştirilecektir.
Vatandaşlarımıza girişimcilik ve ortak iş yapma becerisi
kazandırılması; kooperatifçilik bilincinin ve genel olarak
konuyla ilgili algılamanın olumlu yönde geliştirilmesi
büyük önem taşımaktadır. Ayrıca, kooperatifçilik
alanında yetişmiş personel ihtiyacının karşılanması ve
kooperatifçilik araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin
arttırılması da sektörün gelişimi ve rekabet yeteneklerinin
arttırılması açısından gerekli görülmektedir. Bu kapsamda,
kooperatifçilik eğitim ve Ar-Ge faaliyetlerinin etkin
ve verimli bir şekilde yürütülmesi, yetişmiş personel
ihtiyacının karşılanması ve toplumumuzun kooperatifçilik
potansiyelinin ortaya çıkartılması hedeflenmektedir.
Örgütlenme ve
Kooperatifler
Arası İşbirliği
Sorunu
Örgütlenme Kapasitesi
ve Kooperatifler Arası
İşbirliği Olanakları
Arttırılacaktır.
Dayanışma ve güven gibi değerleri içeren örgütlenme
eksikliği ile ilgili sorunların giderilmesi, kooperatiflerin küçük
ölçekli yapılardan-büyük ölçekli bir niteliğe ulaştırılması,
kooperatifçilik potansiyeli yüksek yeni alanlarda kooperatif
kurulumlarının sağlanması, kooperatifler arası ekonomik
işbirliği olanaklarının geliştirilmesi ve en önemlisi
kooperatiflerin kendi kendine hizmet sunabilen bir üst
örgütlenme yapısına kavuşturulmaları büyük önem arz
etmektedir. Bu açıdan, zorunlu bir üst örgütlenme modeline
geçilmesinin sağlanması, çok ortaklı kooperatifçiliğin
özendirilmesi, kooperatifler arası işbirliği olanaklarının
genişletilmesi ve ayrıca potansiyeli yüksek alanların tespit
edilerek kooperatif kurulumlarının sağlanması amacıyla,
tüm kamu ve sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği halinde
diğer yardımcı mekanizmaların harekete geçirilmesi
hedeflenmektedir.
52
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
ÖNCELİKLİ
SORUN
ALANLARI
STRATEJİK HEDEFLER AÇIKLAMA
Sermaye
Yetersizliği
ve Uygun
Finansmana
Erişim Sorunu
Sermaye Yapısı ile
Kredi ve Finansmana
Erişim İmkânları
Güçlendirilecektir.
Kooperatiflerin öz kaynak yapılarının güçlendirilmesi,
uygun finansmana erişim ve teminat yapılarındaki
zayıflıkların giderilmesi büyük önem taşımaktadır.
Bu çerçevede kooperatiflerin sermaye yapısının
güçlendirilmesi ve finansman sorunlarının giderilmesi
için yeni yöntemler geliştirilmesi ulusal ve uluslararası
fonlar ile Avrupa Birliği fonlarının kullanım oranlarının
arttırılması hedeflenmektedir.
Denetim ve İmaj
Sorunu
İç ve Dış Denetim
Sistemleri Tümüyle
Revize Edilecektir.
Kooperatiflerde; muhasebe, hukuki ve idari işlemler, iş
planları ve işletme performansı gibi konularda bir dış
denetim sistemine azami ölçüde ihtiyaç bulunmaktadır.
Ayrıca, Kooperatif ve üst kuruluşları, ortaklar ve denetim
kurulu üyeleri tarafından yapılan iç denetimlerin daha
verimli ve sonuç alınmasına yönelik bir hale getirilmesi
gereklidir. Bu amaçla, ülkemize uygun bir iç ve dış
denetim modelinin ortaya çıkartılması ve sonucunda
da mevcut sistemin tümüyle revize edilmesi
hedeflenmektedir.
Kurumsal ve
Profesyonel
Yönetim
Eksikliği
Kurumsal ve
Profesyonel
Yönetim Kapasitesi
Arttırılacaktır.
OECD tarafından açıklanan kurumsal yönetim ilkelerine
göre; bir örgütün kurumsallaşabilmesi için şeffaflık,
hesap verilebilirlik, iletişimin güçlendirilmesi, kişilere
göre değişmeyen uzun vadeli hedeflerin belirlenmesi,
profesyonel yönetim gibi açılımlar gerekmektedir.
Kooperatif ve üst kuruluşların da başarılı hale
gelebilmeleri için bu ilkelerin gözetilmesi ve
uygulanması büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede,
kooperatif ve üst kuruluşların kurumsal kapasitelerinin
arttırılması, çağdaş işletmecilik kurallarına uyumun
sağlanması ve profesyonel yönetimin daha çok
uygulama alanı bulması amaçlanmaktadır.
Mevzuat ve
Uygulamadan
Kaynaklanan
Sorunlar
Mevzuat Altyapısı
Uluslararası Esaslara
ve İhtiyaçlara Göre
Geliştirilecektir.
Uygulamada karşılaşılan sorunların çözümünü
kolaylaştırmak, yeni Türk Ticaret Kanunu’nun getirdiği
yenilikler, AB düzenlemeleri, BM ve ILO Kararları ile
uluslararası kooperatifçilik ilke ve uygulamalarına
uyum sağlayabilmek amacıyla kooperatifçilik alanında
yeni bir düzenleme çalışması yapılmasına azami ihtiyaç
bulunmaktadır. Bu çerçevede, ülke kooperatifçiliğinin
hukuki altyapısının, ihtiyaçlara ve çağın gereklerine
uygun olarak yeniden düzenlenmesi hedeflenmektedir.
53
NO STRATEJİK HEDEFLER
ve FAALİYETLER
SORUMLU/İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK KURULUŞLAR SÜRE PERFORMANS GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
1.1
Kooperatifler konusunda ilgili
bakanlıkların (GTB-GTHBÇŞB)
düzenleme ve gözetim
kapasitelerinin arttırılması
sağlanacaktır.
GTB (S)25
GTHB, ÇŞB,
İlgili Kamu Kurum ve
Kuruluşları, TMKB, DGRV
2012-2016
Kooperatifler konusunda görevli kamu kurumlarının
hizmetlerinin daha etkin hale getirilmesi amacıyla
politika oluşturma,düzenleme ve denetim
kapasitelerinin arttırılmasına yönelik düzenlemelerin
tamamlanması
İlgili bakanlıklarda kooperatifler konusunda
görevli birimlerin organizasyon yapılarının
yenilenmesi, düzenleme ve denetim
kapasitelerinin arttırılması ve esas
olarak kaynak ve personel yapılarının
güçlendirilmesi yönünde düzenlemeler
ile 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda
değişiklik yapılacaktır.
1.2
İlgili bakanlıklarca
kooperatiflere sunulan
hizmetlerden mümkün olanları
kooperatif üst kuruluşlarına
devredilecektir.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB, TMKB ve
Kooperatif Merkez Birlikleri
2012-2016
Kamu tarafından kooperatiflere ve kooperatif
ortaklarına sunulan hizmetlerden mümkün olanlarının
yeniden yapılandırılacak olan kooperatif üst örgütlerine
devredilmesi
Kamu tarafından kooperatiflere sunulan
bazı hizmetlerin (eğitim, danışmanlık,
denetim vb.) uygun şekilde yapılandırılmış
kooperatif üst kuruluşlarına devredilmesi
amacıyla rapor hazırlanacak ve mümkün
olanlar için gerekli düzenlemeler
yapılacaktır.
1.3
Kooperatiflere yönelik
gözetim, denetim ve uygulama
hizmetlerinin etkinleştirilmesi
ve sağlıklı istatistiki verilerin
üretilmesini sağlamak üzere
bir veri tabanı (e-kooperatif )
oluşturulacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, Kalkınma
Bakanlığı, TÜİK, TMKB,
Kooperatif Üst Kuruluşları
2012-2014
- Kooperatiflerle ilgili istatistik
üretme sisteminin oluşturulması
- Türkiye’deki kooperatiflerin
ekonomik ve sosyal katkılarına İlişkin istatistikî verilerin
yıllık olarak yayınlanması
Kooperatiflerle ilgili istatistiki bilgilerin
doğru bir şekilde toplanması, kamusal
hizmetlerin hızlı ve daha etkili biçimde
sunulabilmesi ve şeffaflığın arttırılabilmesi
amacıyla e-kooperatif veri tabanı
oluşturulacaktır. Oluşturulacak bu veri
tabanında sistemlerin entegrasyonun
sağlanabilmesi için ilgili bakanlıklar
tarafından ortak bir yazılım kullanılacaktır.
5.4. Eylem Planı
1. Kamu Teşkilatlanması ve Kooperatiflere Hizmet Sunum Biçimi Yeniden Yapılandırılacaktır.
25(S) Sorumlu Kuruluş
54
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
NO STRATEJİK HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
2.1
Kooperatifçilik eğitim ve
araştırma faaliyetlerini yürütecek
bir yapılanmaya gidilecektir.
TMKB (S)
Kooperatif Üst Kuruluşları,
GTB, GTHB, ÇŞB, OSİB,
Üniversiteler
2012-2016
Eğitim ve Araştırma
faaliyetlerinin
kurumsallaştırılmasına
yönelik düzenlemelerin
tamamlanması
Kooperatifler Kanunu değişikliğine bağlı olarak, eğitim ve araştırma
faaliyetlerinin etkin ve verimli bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla,
İlgili Bakanlıkların, Üniversitelerin ve kooperatif üst kuruluşlarının
katılımı ile eğitim ve araştırma faaliyetlerini yürütecek bir
yapılanma oluşturulacaktır.
2.2
“Kooperatif Girişimciliği Eğitim
Projesi” (KGEP) çalışması
yapılarak, uygulamaya
konulacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
TMKB, KOSGEB, TKK,
Üniversiteler, DGRV
2012-2016
Her yıl “Kooperatifçilik
Girişimciliği
Eğitimi” alan katılımcı sayısı
Kooperatifçilik potansiyeli bulunan alanlarda, kooperatif
kurulmasına önderlik edebilecek kimseleri harekete geçirebilmek
amacıyla oluşturulacak proje kapsamında kooperatif girişimcilik
eğitimi verilecektir.
2.3
Kooperatif denetim ve yönetim
kurulu üyelerine eğitim ve
sertifikasyon zorunluluğu
getirilecektir.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
TMKB, Kooperatif Üst
Kuruluşları
2012-2014
2014 yılından başlanarak,
2016 yılı sonuna kadar
bütün kooperatif yönetim
ve denetim kurulu
üyelerinin sertifikasyonun
sağlanması.
Kooperatifler Kanunu değişikliğine bağlı olarak, kooperatif
denetim kurulu üyeleri tarafından yapılan denetimlerin daha etkin
hale getirilmesi ve yönetim kurulu üyelerinin yönetim becerilerinin
arttırılması amacıyla, yönetim ve denetim kurulu üyeleri için
düzenlenecek eğitim programını tamamlama ve sertifika alma
zorunluluğu getirilecektir.
2. Eğitim, Danışmanlık, Bilgilendirme ve Araştırma Faaliyetleri Geliştirilecektir.
55
NO STRATEJİK HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK KURULUŞLAR SÜRE PERFORMANS GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
2.4
İlköğretimden başlanarak
girişimcilik, ortaklık kültürü
ve kooperatifçilik bilincinin
kazandırılmasına yönelik eğitim
faaliyetlerinde bulunulması
hususunda çalışmalar
yürütülecektir.
MEB (S)
GTB, GTHB, ÇŞB, OSİB,
YÖK, Üniversiteler, TMKB,
Kooperatif Üst Kuruluşları
2012-2016
- Ülkemizdeki tüm ilköğretim
kurumlarında kooperatifçiliğe
ilişkin bir etkinlik
gerçekleştirilmesi
- Kooperatifçilik programına
yer veren fakülte, yüksekokul
ve meslek lisesi sayısının
arttırılması
İlköğretim kurumlarında, girişimcilik ve ortak iş yapma becerisi
ile kooperatifçilik bilincinin kazandırılması amacıyla, bu amaca
yönelik dersler okutulması, okul kooperatifçiliği uygulamaları,
kooperatifçilik kolu, kooperatifçilik günü ve haftası kutlamaları
gibi etkinliklere yer verilecektir. Ayrıca, kooperatifçilik alanında
yetişmiş personel ihtiyacının karşılanması ve kooperatifçilik
araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin arttırılması amacıyla,
meslek liselerinde kooperatifçilik bölümleri açılması ile
üniversiteler bünyesinde kooperatifçilik eğitimi ile ilgili araştırma
programlarının sayısının arttırılması yönünde girişimlerde
bulunulacaktır.
2.5
Kooperatif üst kuruluşları
tarafından, düzenli olarak
kendi ortaklarına hak
ve yükümlülükleri ile
kooperatifçilik konusunda
bilinçlendirme eğitimi
verilecektir.
Kooperatif Üst
Kuruluşları (S)
TMKB, GTB, GTHB, ÇŞB,
OSİB
2012-2016
Tüm kooperatif merkez
birliklerinin yılda en
az bir defa ortaklarına
bilgilendirme amaçlı eğitim
toplantısı düzenlemeleri
Kooperatif üst kuruluşları tarafından, ortakların bilinçlendirilmesi
amacıyla periyodik olarak eğitim seminerleri düzenlenecektir.
2.6
Kooperatifçilik konusunda
bilgilendirme programları
düzenlenecektir.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB, TRT,
RTÜK, Basın ve Yayın
Kuruluşları, TMKB,
Kooperatif Üst Kuruluşları
2012-2016
- Her yıl ilgili bakanlıklarca
ayrı ayrı olmak üzere 7 ilde
farklı kooperatif türleri
konusunda halka açık
bilgilendirme toplantısı
düzenlenmesi
- Kooperatifçilik konusunda
her yıl en az 3 adet televizyon
programı yayınının
gerçekleştirilmesi
Kooperatiflerin yoğun olarak bulunduğu illerde periyodik
olarak bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir. Ayrıca,
kooperatifçiliğin ülke kalkınmasına ve bireylerin refah seviyesinin
arttırılmasına sağlayacağı katkılar ile dünyadaki ve Türkiye’deki
başarılı kooperatif örneklerinin, Türkiye’deki tüm basın ve
yayın kuruluşları vasıtasıyla halkımıza anlatılması yönünde
çalışmalarda bulunulacaktır. Ayrıca, yine özellikle televizyon
kanallarında vatandaşlarımızın kooperatiflerde yaşayabilecekleri
ve yaşadıkları sorunlar konusunda bilgilendirme programları
düzenlenecektir.
56
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
NO STRATEJİK HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK KURULUŞLAR SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
2.7
Sendikalar tarafından
kendi üyelerine yönelik
kooperatifçilik eğitim
programları düzenlenmesi
sağlanacaktır.
Memur ve İşçi Sendikaları
Konfederasyonları (S)
ÇSGB, GTB, GTHB, ÇŞB,
OSİB, TMKB
2012-2016
Konfederasyonlarca her yıl
en az 2 adet eğitim
programı düzenlenmesi
Kooperatifçilik konusunda, sendika üyelerine yönelik eğitim
projeleri oluşturularak uygulamaya konulacaktır.
2.8
Kooperatifçilik konusunda,
eğitim, araştırma ve yayın
faaliyetinde bulunan gönüllü
kuruluşların projelerinin
desteklenmesi yönünde
çalışmalarda bulunulacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB, TMKB,
TKK, Türk Kooperatifçilik
Eğitim Vakfı, İlgili Sivil
Toplum Kuruluşları
2012-2016
Kooperatifçilik
konusunda her yıl
en az 3 eğitim ve
araştırma projesine
destek sağlanması
Türkiye’de kooperatifçilik ile ilgili eğitim, araştırma ve yayın
konusunda faaliyet gösteren Türk Kooperatifçilik Kurumu
(Kamu Yararına Çalışan Dernek) ve Türk Kooperatifçilik Eğitim
Vakfı gibi sınırlı sayıda gönüllü kuruluş bulunmaktadır.
Kooperatifçilik konusunda eğitim ve araştırma çalışmalarında
bulunacak gönüllü kuruluşlar tarafından üretilen eğitim ve
araştırma projelerinin sayılarının arttırılmasına yönelik olarak,
bakanlıklarca (GTB-GTHB-ÇŞB) destek sağlanacaktır.
2.9
Ülke kooperatifçiliğinin
içinde bulunduğu durum
ve uluslararası gelişmeler
hakkında her yıl düzenli olarak
“Ülke Kooperatifçilik Raporu”
hazırlanacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
Kalkınma Bakanlığı, TKK,
TMKB, TOBB,
Kooperatif Üst Kuruluşları
2012-2016
Her yıl “Ülke Kooperatifçilik
Raporu”nun yayımlanması
Kooperatifçilik sektöründen temin edilen veriler, uluslararası
kooperatifçilik uygulamaları konusunda yaşanan gelişmeler
hakkında elde edilen bilgiler derlenerek, kooperatifçilik
konusunda sürekli güncellenen temel başvuru kaynağı
oluşturulması amacıyla, her yıl sonu itibariyle, “Ülke
Kooperatifçilik Raporu” hazırlanarak, yayınlanacaktır. Bu eylem,
araştırma merkezi kuruluncaya kadar ilgili bakanlıklar, TKK ve
TMKB tarafından müştereken yerine getirilecektir.
57
NO STRATEJİK HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK KURULUŞLAR SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
3.1
Ülke şartlarına uygun yeni
bir üst örgütlenme modeli
ve uygulama altyapısı
oluşturulacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB, TMKB,
Kooperatif Üst Kuruluşları,
DGRV
2013-2016
Kooperatiflerin üst
örgütlere katılım oranının
arttırılması
Mevcut üst örgütlenme sisteminin, danışmanlık, denetim,
Araştırma, eğitim ve kooperatiflerin temsili konularında,
kooperatiflere daha etkin hizmet sunabilecekleri şekilde
revizyonu yapılacaktır.
3.2
Kooperatifçilik potansiyeli
yüksek yeni alanlar tespit
edilerek bu alanlarda
kooperatif kurulması ve
geliştirilmesine yönelik
özendirici çalışmalar
yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
TMKB, İlgili Kamu
Kurum ve Kuruluşları,
Üniversiteler, Yerel
Yönetimler, Sendikalar,
İlgili Sivil Toplum
Kuruluşları
2012-2016
Kooperatiflerin çok
az faaliyet gösterdiği
sektörlerde yılda en
az 5 yeni kooperatifin
kurulmasının sağlanması
Potansiyeli yüksek alanlar ve sektörlerde kooperatif kurulmasını
özendirmek amacıyla, tüm kamu ve sivil toplum kuruluşlarıyla
işbirliği halinde, eğitim, tanıtım, örnek anasözleşme hazırlığı,
teşvik gibi konularda yardımcı mekanizmalar harekete
geçirilecektir.
3.3
Üretimi artırmak amacıyla
verilen kamusal desteklerin
kooperatifçiliği özendirmeye
yönelik uygulanması için
“Kooperatifçiliği Destekleme
Programı”nın hayata
geçirilmesi sağlanacaktır.
GTB (S)
GTHB, Kalkınma Bakanlığı,
Hazine Müsteşarlığı, İlgili
Kamu Kurum ve Kuruluşları,
Kooperatif Üst Kuruluşları
2012-2016
Yapılacak desteklemeye
ilişkin mevzuat altyapısının
tamamlanması
-Program kapsamında
desteklenen
kooperatiflerin ortak,
istihdam ve üretim
miktarlarında artış
sağlanması
“Kooperatifçiliği Destekleme Programı” hazırlanarak Kalkınma
Bakanlığına sunulacak ve bu programa ilişkin gerekli yasal
düzenlemeler tamamlanacak ve uygulanacaktır.
3. Örgütlenme Kapasitesi ve Kooperatifler Arası İşbirliği Olanakları Arttırılacaktır.
58
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
NO STRATEJİK HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/
İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
3.4
Çok amaçlı ve büyük
ölçekli kooperatifçiliğin ve
kooperatifler arası birleşmelerin
özendirilmesine yönelik
çalışmalar yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
Maliye Bak.
Rekabet Kurumu,
TMKB, Kooperatif
Üst Kuruluşları
2013-2016
- Kooperatiflerin ortalama ortak
sayılarında her yıl yüzde 5’lik bir
artış sağlanması
- Toplam 100 kooperatifin
birleşmesi
-Kooperatiflerin faaliyet
gösterdikleri sektörlerdeki
Pazar paylarında ortalama
yüzde 5’lik bir
artış sağlanması
Kooperatifler arası birleşmeler özendirilecek, kolaylaştırılacak, bu
yöndeki bilinçlendirme ve yönlendirme faaliyetleri arttırılacak
ve kooperatiflerin çok amaçlı ve çok ortaklı olarak kurulmaları
yönünde gerekli düzenleme çalışmaları tamamlanacaktır.
3.5
Üretim, tüketim ve hizmet
kooperatifleri arasında işbirliği
arttırılacaktır.
TMKB (S)
Kooperatif Üst
Kuruluşları, GTB,
GTHB, ÇŞB, OSİB
2013-2016
Her yıl en az 10 farklı tür
kooperatif arasında
işbirliği yapılabilmesi
konusunda çalışma
yürütülmesi
Üretim, tüketim ve hizmet kooperatifleri arasında işbirliğini
arttırmak amacıyla; kooperatif üst kuruluşları ile birlikte,
eğitim, bilinçlendirme ve yönlendirme çalışmaları yürütülecek,
bu amaçla hazırlanan projelerin desteklenmesi konusunda
çalışmalar yapılacaktır..
3.6
Türkiye’deki kooperatiflerin,
dünyadaki başarılı
kooperatifler ile işbirliğinin
geliştirilmesi sağlanacaktır.
TMKB (S)
Kooperatif Üst
Kuruluşları,
GTB, GTHB, ÇŞB
2012-2016
Dünyanın değişik bölgelerindeki
kooperatif ve üst kuruluşları ile her yıl
en az 3 farklı
çalışma yapılması
Kooperatiflerimizin uluslararası kooperatifler ile işbirliğini
arttırmak, onların tecrübelerinden faydalanmalarını sağlamak ve
ortak girişimler kurmak amaçlarıyla; kooperatif üst kuruluşları ile
birlikte, eğitim, bilinçlendirme ve destek çalışmaları yürütülecek
ve uluslararası girişimlerde bulunulacaktır.
3.7
Kadınlarımızın girişimcilik
kabiliyetlerinin arttırılması ve
ekonomide bir aktör olarak
yer almalarının sağlanması
için kooperatifler çatısı altında
örgütlenmeleri yönünde
çalışmalarda bulunulacaktır.
GTB (S)
GTHB, OSİB,
Aile ve Sosyal
Politikalar
Bakanlığı,
MEB, Kalkınma
Bakanlığı, AB
Bakanlığı,
KOSGEB, İSKUR,
İlgili STK’lar
2012-2016
Kadın girişimciler tarafından
en az 20 adet kooperatif
kurulması
İlgili diğer kuruluşlar ile de işbirliği yapılarak kadınlarımızın daha
fazla kooperatifler çatısı altında örgütlenebilmeleri ve bu şekilde
ekonomik refah seviyelerinin yükselmesi için çalışmalarda
bulunulacaktır..
59
NO STRATEJİK HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/
İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
4.1
Kooperatiflerin öz kaynak
yapısının güçlendirilmesi
amacıyla ortaklık payı
değerinin yükseltilmesi ve
ortaklık payı üst sınırının
kaldırılması sağlanacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
TMKB,
Kooperatif Üst
Kuruluşları
2013
Ortaklık paylarının değerinin en az bir
kez arttırılması
Mevcut 100.-TL’lik ortaklık payı değerinin, ihtiyaçları karşılama
oranı gözlenerek, plan dönemi içerisinde en az bir defa artış
yapılması planlanmaktadır. Ayrıca, kanun ve anasözleşmelerde
5.000 olan ortaklık payı üst sınırının kaldırılması yönünde gerekli
düzenlemeler yapılacaktır.
4.2
Kooperatiflerin kullanacakları
banka kredilerine teminat
sağlanabilmesi amacıyla Kredi-
Garanti Fonu oluşturulabilirliği
yönünde proje ve fizibilite
çalışması yapılacaktır.
TMKB (S)
GTB, GTHB, ÇŞB,
BDDK, Kalkınma
Bakanlığı, Hazine
Müsteşarlığı,
Türkiye Bankalar
Birliği 2012
Finansman ve garanti sağlayıcı
kurumsal yapıların realize edilebilirliği
üzerine
yapılacak çalışmaların
tamamlanması
TMKB’nin öncülüğünde kooperatif üst kuruluşları tarafından bu
eylemi gerçekleştirmek üzerine proje çalışması yürütülerek, rapor
hazırlanacaktır.
4.3
Kooperatiflerin finansman
ihtiyacını karşılamak üzere
bir finansman kurumunun
oluşturulabilirliği yönünde
proje ve fizibilite çalışması
yapılacaktır.
TKKMBTESKOMB
(S)
GTB, GTHB, ÇŞB,
OSİB, TMKB,
Kalkınma
Bakanlığı,
BDDK, Hazine
Müsteşarlığı,
Türkiye Bankalar
Birliği
2012
Finansman ve garanti
sağlayıcı kurumsal
yapıların realize edilebilirliği
üzerine yapılacak çalışmaların
tamamlanması
TKKMB ve TESKOMB tarafından bu eylemin realize edilebilirliği
üzerine proje çalışması yürütülerek, rapor hazırlanacaktır.
4.4
Kooperatifler ve üst
kuruluşlarının borçlanma
kaynak ve yöntemlerinin
zenginleştirilmesine yönelik
kanuni düzenlemeler
yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
SPK, Maliye
Bakanlığı, TMKB,
Kooperatif Üst
Kuruluşları
2013
Yeni borçlanma ve kaynak
yöntemleri konusunda yapılacak yasal
düzenlemelerin
tamamlanması
Kooperatiflerin banka kredileri dışında, farklı yöntemlerle
de borçlanabilmeleri, uygun koşullarda finansman sağlama
olanaklarını arttıracak olup, bu çerçevede, yatırımcı ortaklık,
tahvil ihracı gibi enstrümanlara işlerlik kazandırılmasına yönelik
düzenlemeler yapılacaktır.
4. Sermaye Yapısı ile Kredi ve Finansmana Erişim İmkânları Güçlendirilecektir.
60
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
NO
STRATEJİK
HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/
İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
4.5
Uluslararası fonlar ile
Avrupa Birliği (AB)
programlarından
ve kaynaklarından
kooperatif ve üst
kuruluşlarının
faydalanabilmeleri
amacıyla proje üretme
kapasitelerinin
arttırılması
sağlanacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
OSİB, TMKB,
AB Bakanlığı,
Kalkınma
Bakanlığı,
Kooperatif Üst
Kuruluşları,
TZOB
2012-2016
Kooperatiflerin uluslararası
fonlar ve AB fonlarından
faydalanma oranının
yüzde 100 oranında
arttırılması
Uluslararası fonlar ile Avrupa Birliği fonları hakkında kooperatif ve üst kuruluşlarını
bilgilendirmek ve bu fonlar kapsamında yapılan proje çağrıları ile söz konusu
projelere nasıl katılım sağlayacakları hususunda haberdar olmalarını sağlamak ve
proje üretme kapasitelerini geliştirmek amacıyla çalışmalar yapılacaktır.
4.6
Tarım Satış Kooperatif
ve Birliklerine
sağlanan kredi
desteğinin rasyonel
hale getirilmesi
sağlanacaktır.
GTB (S)
Hazine
Müsteşarlığı,
Maliye Bakanlığı,
GTHB, Kalkınma
Bakanlığı, Ekonomi
Bakanlığı
2012
Yasal düzenlemelerin
tamamlanması
Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine, Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonundan
doğrudan kredi verilmesi yerine bankacılık sistemi üzerine kurulacak bir faiz gelir
kaybı modeli yoluyla destek sağlanması amacıyla ilgili yasa ve kararlarda gerekli
düzenlemeler yapılacaktır.
5.1
Başarılı ülke
uygulamaları dikkate
alınarak, ülke
şartlarına uygun
bir kooperatif dış
denetim sistemi
oluşturulacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
OSİB, TMKB ve
Kooperatif Üst
Kuruluşları,
DGRV, Maliye
Bakanlığı,
TÜRMOB,
KGMDSK
2013
Türkiye’de kurulu bütün
kooperatiflerin
her yıl düzenli olarak
denetiminin yapılabilir
hale gelmesi
Kooperatiflerde; muhasebe, hukuki ve idari işlemler, iş planları ve işletme
performansı gibi konularda ortaklara periyodik olarak sağlıklı bilgi sağlayacak bir
dış denetim sistemine azami ölçüde ihtiyaç bulunmaktadır. Bu amaçla, ülkemize
uygun bir modelin oluşturulması için Alman Kooperatifleri Konfederasyonu
(DGRV) ile birlikte ortak bir çalışma yapılacaktır. Bu çalışma sonucunda gerekli
kanuni düzenleme çalışmaları sonuçlandırılacaktır..
5. İç ve Dış Denetim Sistemleri Tümüyle Revize Edilecektir.
61
NO
STRATEJİK
HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/
İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
5.2
Kooperatif iç denetim
uygulamasının daha
işlevsel bir yapıya
kavuşturulması
yönünde yasal
düzenleme
yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
TMKB, Kooperatif
Üst Kuruluşları
2013
İç denetim sisteminin
etkinleştirilmesi
sonucunda,
kamuya yansıyan şikayet
oranının her yıl yüzde 5
oranında azaltılması
Kooperatif ve üst kuruluşlarında gerek ortaklar gerekse denetim kurulu üyeleri
tarafından yapılan denetimlerin daha verimli ve sonuç alınmasına yönelik bir
hale getirilmesi yönünde gerekli kanuni düzenleme ve yönlendirme çalışmaları
yapılacaktır.
6.1
“Kurumsal Yönetim
İlkeleri”ne uyum
sağlanmasına yönelik
bir dizi düzenleme
yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
SPK, Kooperatif
Üst Kuruluşları
2014
Kooperatif ve üst
kuruluşlarında
kurumsal yönetim ilkelerine
uyumun sağlanmasına
yönelik ikincil
düzenlemelerin
uygulamaya konulması
Kooperatif ve üst kuruluşlarının kurumsal yönetim ilkelerine uyumunun sağlanmasına
yönelik ikincil düzenlemeler uygulamaya konulacaktır.
6.2
Kooperatif üst
kuruluşları
tarafından, kurumsal
strateji belgeleri
hazırlanacaktır.
TMKB (S)
Kooperatif Merkez
Birlikleri, TSKB,
Pankobirlik, GTB,
GTHB, ÇŞB, OSİB
2013
Kooperatif Merkez Birlikleri
tarafından hazırlanacak olan,
Kurumsal Strateji
Belgelerinin
tamamlanması
Kooperatif üst kuruluşları tarafından, faaliyet gösterdikleri alana ilişkin bilgileri, mali
ve idari durumlarını, vizyon, misyon ve ilkelerini, hedefleri ile faaliyet ve projelerini
içeren kurumsal strateji belgeleri hazırlanacaktır.
6.3
Büyük ölçekli
kooperatifler ve
üst kuruluşları
için internet sitesi
oluşturulması
zorunluluğu
getirilecektir.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
Kooperatif Üst
Kuruluşları
2013
Kooperatiflerin yüzde
50’sinin
internet sitelerini kurması
Kooperatif ortaklarının bilgi almalarının kolaylaştırılması amacıyla, ortak sayısı
anlamında belli büyüklüğe ulaşmış kooperatifler ve üst kuruluşlar için internet
sitesi oluşturulması zorunluluğu getirilecektir. Kooperatiflerin internet sitelerinde
faaliyetleri ve durumu hakkında bilgilerin belli aralıklarla (aylık) yayınlanmasıyla,
kooperatif ortaklarının bilgi alma hakları ve şeffaflık sağlanabilecektir.
6. Kurumsal ve Profesyonel Yönetim Kapasitesi Arttırılacaktır.
62
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
NO
STRATEJİK
HEDEFLER ve
FAALİYETLER
SORUMLU/
İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
6.4
Kooperatif yönetim
kurullarında
profesyonel yönetici
bulunmasına imkan
sağlanacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
TMKB, Kooperatif
Üst Kuruluşları
2016
- 2013 yılından itibaren
profesyonel yönetici
çalıştıran kooperatif
sayısında yıllık
yüzde 10’luk bir artış
gerçekleştirilmesi
- Mevcut kooperatiflerin
yüzde 10’unun yönetim
kurullarında profesyonel
yönetici bulunmasının
sağlanması
Yapılacak kanun değişikliği sonrasında isteyen kooperatiflerin anasözleşmelerinde
yer verecekleri hükümler ile yönetim kurullarının tamamının veya bir kısmının
dışarından seçilebilecek profesyonel yöneticilerden oluşmasına imkan sağlanacaktır.
6.5
Kooperatif ortaklarına
kooperatifin
faaliyetleri ile ilgili
periyodik olarak bilgi
verilmesi zorunluluğu
getirilecektir.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
TMKB,
Kooperatif Üst
Kuruluşları
2013
Ortaklara bilgi verilmesine
ilişkin düzenlemelerin
tamamlanma tarihi
Kooperatif denetim ve yönetim kurulu üyeleri tarafından kooperatif ortaklarına belli
aralıklarla (3-6 ay) ve çeşitli yöntemlerle bilgi vermeleri yönünde kanuni zorunluluk
getirilecektir.
7.1
1163 sayılı
Kooperatifler
Kanunu’nda
uluslararası esaslar
ve günün ihtiyaçları
doğrultusunda
değişiklik yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB,
TMKB, Kooperatif
Üst Kuruluşları,
İlgili Kamu Kurum
ve Kuruluşları,
İlgili STKlar, DGRV
2013-2016
- 1163 sayılı Kanunda
değişiklik
çalışmalarının
sonuçlandırılma tarihi
- İkincil mevzuat
düzenlemelerinin
tamamlanma tarihi
Uygulamada karşılaşılan sorunların çözümü, yeni TTK’nın getirdiği yenilikler,
AB düzenlemeleri, BM ve ILO Kararları ile uluslararası kooperatifçilik ilke ve
uygulamalarına uyumun sağlanması gibi amaçlarla, kooperatifçilikten sorumlu
bakanlıklar tarafından, kooperatif üst kuruluşları ile birlikte Kooperatifler
Kanununda değişiklik çalışmaları sonuçlandırılacaktır.
7. Mevzuat Altyapısı Uluslararası Esaslara ve İhtiyaçlara Göre Geliştirilecektir.
63
NO STRATEJİK HEDEFLER
ve FAALİYETLER
SORUMLU/
İŞBİRLİĞİ
YAPILACAK
KURULUŞLAR
SÜRE PERFORMANS
GÖSTERGESİ AÇIKLAMA
7.2
4572 sayılı Tarım Satış
Kooperatifleri ve
Birlikleri Kanununda
gerekli değişiklikler
yapılacaktır.
GTB (S)
TSKB,
GTHB, Kalkınma
Bakanlığı, Hazine
Müsteşarlığı
2012
Yasal düzenlemenin
tamamlanma tarihi
Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerinin sürdürülebilir mali ve idari yapılara sahip
olmaları ve rasyonel bir finansman modeli oluşturulması yönünde düzenlemelerin
yapılması ve 4572 sayılı kanunda yeniden yapılandırma dönemi ile ilgili olarak
yer alan geçici maddelerin kaldırılması amacıyla söz konusu yasada değişiklik
yapılacaktır.
7.3
Gayri faal
kooperatiflerin kısa
sürede tasfiyesinin
sağlanmasına yönelik
yasal düzenleme
yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, TMKB 2013-2016
Gayri faal durumda
kooperatif ve
üst kuruluşu kalmaması
Ülkemizde kurulduğu halde faaliyet göstermeyen, bu sebeple de tasfiye edilmeyi
bekleyen çok sayıda kooperatif bulunmakta olup, borcu, alacağı ve hukuki ihtilafı
bulunmayan gayri faal durumdaki bu kooperatiflerin kısa sürede tasfiye edilmesi
amacıyla, kanuni düzenleme yapılacaktır.
7.4
Kooperatiflere
yönelik vergi ve
rekabet hukuku
uygulamaları ile
muhasebe standartları
konusunda
gözden geçirme ve
iyileştirme çalışmaları
yapılacaktır.
GTB (S)
GTHB, ÇŞB, OSİB,
TMKB, Maliye
Bakanlığı, Rekabet
Kurumu, KGMDSK,
Kooperatif Üst
Kuruluşları,
TÜRMOB
2012-2014
İlgili kurum ve kuruluşların
temsilcilerinden oluşan bir
komisyon kurulması,
komisyonunun gözden
geçirme
çalışmaları sonucunda
rapor hazırlanması
ve gerekli tedbirlerin
alınması
Kooperatiflere yönelik vergi ve rekabet hukuku uygulamaları ile muhasebe
standartları konusunda, kooperatiflerin kendine özgü yapılarının dikkate alınması
ve kooperatifçiliğin özendirilmesi amacıyla, gözden geçirme ve iyileştirme
çalışmaları yapılacaktır.
64
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
6. UYGULAMA, İZLEME VE DEĞERLENDİRME
Gerek kamu gerekse kooperatifçilik sektörü ve ilgili sivil toplum kuruluşlarının geniş
katılımıyla hazırlanan “Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı” Türkiye’deki
kooperatifçilik sektörünün gelişmesi ve toplumda kooperatif bilincinin oluşturulması
açısından ne kadar önemliyse, bu belgede belirtilen hedeflere ulaşılması ve doğru
politikalarla istikrarlı ve sürdürülebilir bir ülke kooperatifçiliğinin yaratılması için iş bu
Stratejinin uygulama, izleme ve değerlendirme aşamaları da o kadar önemlidir. Bu nedenle,
Eylem Planı çerçevesinde yer alan faaliyetlerin Belge ile tutarlı ve etkin bir şekilde yürütülmesi
ve ilgili hedeflere zamanında ulaşılması amacıyla bir uygulama, izleme ve koordinasyon
mekanizmasının kurulması zorunludur.
Bahse konu uygulama, izleme ve koordinasyon sisteminde “Çalışma Birimleri” (ÇB),
Stratejik Hedefler İzleme Birimi” (SHİB) ve “Değerlendirme ve Yönlendirme Komitesi” (DYK)
olmak üzere üç birimin yer alması öngörülmüştür. Bu birimlerin çalışmalarında; kamu
kurumları, kooperatifçilik sektörü ve ilgili sivil toplum kuruluşları arasında işbirliği halinde
paylaşımcı ve katılımcı bir anlayışın hakim olması ve şeffaflığın sağlanması esastır. Uygulama,
izleme ve koordinasyon sisteminin detayları ilgili bakanlıklarca müştereken çıkarılacak bir
genelge ile düzenlenecektir.
Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı’nın uygulama, izleme ve koordinasyon
sistemine ilişkin sekretarya görevini Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik Genel
Müdürlüğü yürütür. Ayrıca, Belgenin paydaşı olan diğer ilgili Bakanlıklar bünyesinde söz
konusu sekretaryanın çalışmalarına yardımcı olmak üzere Kooperatifçilik Stratejisi İzleme
Birimi kurulur.
6.1. Çalışma Birimleri
Eylem Planında ilgili stratejik hedef başlığı altında yer alan her bir öncelikli faaliyet
için sorumlu kuruluşun başkanlığında bir Çalışma Birimi oluşturulacaktır. Gerekli görülmesi
halinde DYK kararıyla, bir ÇB birden fazla eylemden sorumlu hale getirilebilir.
İlgili kurum ve kuruluşların uzman düzeyinde temsil edildiği ÇB’lerin çalışma usul ve
esasları şöyledir:
1. ÇB’ler; Belgenin yürürlüğe girmesini takiben bir ay içinde ve işbirliği yapılacak
tüm kurum ve kuruluşların da katılımıyla ilk toplantılarını yaparlar. Bu kapsamda sorumlu
kuruluşlar gerekli hazırlıkları yürütürler.
2. ÇB’ler; iki ayda bir toplanır ve toplantının yeri, tarihi ve saati bir hafta önceden
işbirliği yapılacak kurum ve kuruluşlara bildirilir.
3. ÇB toplantılarında koordinasyon ve başkanlık görevleri, ilgili faaliyetten sorumlu
kurum/kuruluşa aittir. İlgili faaliyetten sorumlu birden fazla kurum/kuruluş olması
65
durumunda, kooperatiflerden sorumlu Bakanlıklar bu görevleri üstlenirler.
4. ÇB toplantılarında; işbirliği yapılacak kurum ve kuruluşların ve sorumlu
kuruluşların ilgili faaliyet başlığı altında gerçekleştirdikleri çalışmalar ele alınarak, karşılaşılan
aksaklıklar veya ileride sorun yaşanmaması için yapılması gereken işbirliği ve koordinasyon
konuları değerlendirilir.
5. Her ÇB toplantısından sonra sorumlu kuruluş; ilgili faaliyetteki gelişmeleri,
performans kriterlerini dikkate alarak ve tüm işbirliği yapılacak kurum/kuruluşların
da katkısıyla hazırlayacağı Gelişim Rapo runu toplantıdan sonra 15 gün içinde DYK
sekretaryasına sunar. Ayrıca, ilgili faaliyetin aksamaması veya sonraki dönemlerde sorun
yaşanmaması veya daha hızlı ve etkin biçimde yerine getirilebilmesine yönelik önerilere de
raporda yer verilir.
6. DYK sekretaryası tarafından, ÇB raporlarının içerik ve şekline ilişkin değerlendirme
yapılır ve ihtiyaca göre değiştirilebilir.
6.2. Stratejik Hedefler İzleme Birimi
Belgenin paydaşı olan Bakanlıkların sorumluluğunda, Eylem Planında ilgili stratejik
hedef başlığı altında yer alan faaliyetlerden sorumlu kurum ve kuruluşların genel müdür
veya genel müdür yardımcısı düzeyinde temsilcilerinin katılımıyla her bir stratejik hedef için
“Stratejik Hedef İzleme Birimi” (SHİB) oluşturulur. İlgili Bakanlıkların hangi stratejik hedef
veya hedeflerden sorumlu olacağı, Bakanlıklar arasında yapılacak görüşme sonucu belirlenir
ve bu hususa da Genelge’de yer verilir. Gerekli görülmesi halinde DYK kararıyla, ilgili SHİB’ler
birleştirilebilir.
SHİB’nin çalışma usul ve esasları şöyledir:
1. SHİB toplantıları; kooperatiflerden sorumlu Bakanlıkların ilgili Genel
Müdürlüklerinin Genel Müdürlerinin koordinasyon ve başkanlığında, dört aylık dönemlerle
ve ÇB’lerin toplantılarının akabinde yapılır.
2. SHİB’nin toplantı yer, tarih ve saati iki hafta önceden koordinasyondan sorumlu
Genel Müdürlük tarafından sorumlu kurum ve kuruluşlara bildirilir. Gerekli görülmesi halinde,
ilgili faaliyet altında işbirliği yapılacak kurum/kuruluşlar da bu toplantıya davet edilir.
3. SHİB’nin toplantılarında, ÇB raporları kapsamında her bir faaliyet için
değerlendirmede bulunulur ve faaliyetlerle ilgili tespit edilen sorunların çözümüne yönelik
öneriler hazırlanır. Ayrıca, ÇB raporları dikkate alınarak ve SHİB’nin ilgili faaliyet konusunda
kendi önerilerini de içerecek şekilde hazırlanacak “İzleme Raporu” DYK’ya sunulur.
4. DYK; Eylem Planının etkin bir şekilde yürütülmesini temin etmek ve yasal, mali,
teknik vb. konularda karşılaşılan sorunlar çözmek amacıyla diğer kurum ve kuruluşlarla
gerekli toplantıları yapar.
66
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
6.3. Değerlendirme ve Yönlendirme Komitesi
“Kooperatifçilik Stratejisi”nde yer alan strateji ve eylemlerin uygulamaya
konulması ve izlenmesi faaliyetlerini koordine etmek amacıyla, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı
Müsteşarı’nın başkanlığında, belgenin paydaşı olan diğer Bakanlıkların Müsteşarları; Kalkınma
Bakanlığı Sosyal Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürü ile Türkiye Milli Kooperatifler
Birliği Genel Başkanı ve Türk Kooperatifçilik Kurumu Başkanının katılımlarıyla toplanacak bir
“Değerlendirme ve Yönlendirme Komitesi” oluşturulacaktır. DYK’nın görev ve yetkileri
şunlardır:
1. DYK’nın sekretarya görevini, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik Genel
Müdürlüğü yürütür.
2. DYK; Belgenin paydaşlarının ve gerek görüldüğünde toplantıya çağrılacak diğer
kurum ve kuruluş temsilcilerinin katılımıyla yılda iki kez toplanır.
3. DYK; Eylem Planının uygulanmasını değerlendirmek ve yönlendirmek amacıyla
ÇB’lerin hazırladıkları “Gelişim Raporları” ve SHİB’nin hazırladığı “İzleme Raporu”nda yer
alan önerileri dikkate alarak konuyla ilgili çalışmalar yapar ve karşılaşılan sorunların çözümü
için gerekli kararları alır.
4. DYK; Belge’nin uygulanmasında karşılaşılan sorunların çözümü için ilgili stratejik
hedefler altında yeni faaliyetler düzenleyebilir, var olan faaliyetleri değiştirerek gerekli
yönlendirmeler yapabilir, Performans Göstergeleri (PG) ile ilgili değişiklik yapabilir veya
ihtiyaç halinde yeni PGler getirebilir.
5. DYK Sekretaryası tarafından DYK toplantılarında alınan kararlar, ilgili tüm kurum
ve kuruluşlara bildirilir.
6. DYK; her yılsonunda “Değerlendirme Raporu” hazırlar ve DYK Sekretaryası
görevini yürüten Genel Müdürlüğün internet sitesinde yayınlanır. Bu raporda, Eylem
Planında yer alan faaliyetlerin gerçekleşme durumu değerlendirilir ve DYK toplantılarında
alınan kararlar yayınlanır.
Belgenin paydaşı olan üç Bakanlık tarafından; yukarıdaki uygulama, izleme ve
koordinasyon sistemine ilişkin yer verilen hususlarla ilgili veya bu hususların dışında kalan
konular hakkında gerekli düzenlemeler, belgenin diğer paydaşlarının da görüşü alınarak,
müştereken hazırlanacak bir Genelge ile belirlenir. Ayrıca, ilgili Bakanlıkların sorumluluğunda
olan stratejik hedef veya hedefler, bu Genelge’de düzenlenir.
67
68
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü
69
70
T.C.
GÜMRÜK VE TİCARET BAKANLIĞI
Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü